FDBM

Akıntıya Rağmen Mimarlık

Felsefe Dizinli Bilim ve Mimarlık Tarihi

GELİŞTİRME AŞAMASINDA Portalın içerikleri ve işlevleri geliştirilmeye devam ediyor.
I · Doğal Evre II · Duyumsama III · Anlama IV · İstek V · Akıl VI · Tin (Geist)
GELİŞTİRME AŞAMASINDA Portalın içerikleri ve işlevleri geliştirilmeye devam ediyor.
100%
100% Disiplinler

FELSEFE

16.–18. yy YENİÇAĞ VE AYDINLANMAYA DOĞRU

Yeniçağda bilgi sorunu giderek yeni bir çerçevede ele alınmaya başlanmıştır. Nesnellik bir şart hâline gelirken yalnızca duyumsamanın yeterli olup olmadığı, bilginin hangi ölçüde deneyimden geldiği ve insan zihninde doğuştan bilgi bulunup bulunmadığı üzerinde durulmuştur.

Aydınlanma, Yeniçağ'ın tamamıyla eş anlamlı olmaktan çok, özellikle 17. yüzyıl sonlarından 18. yüzyıla uzanan süreçte akıl, deneyim, eleştiri ve insanın kendi düşünme yetisine verilen önemin belirginleştiği düşünsel hareket olarak görülebilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Yeniçağ (Aydınlanma Çağı olarak da adlandırılır.) MS 16. yy'dan günümüze.”

Önceki kaynak: Wikipedia · Aydınlanma Çağı ↗

Kontrol / düzeltme: Yeniçağ/erken modern dönem ile Aydınlanma aynı tarihsel kavram değildir. Aydınlanma, erken modern dönemin özellikle 17. yüzyıl sonu ve 18. yüzyılda belirginleşen düşünsel hareketlerinden biridir. Ana metin bu nedenle dönemleri birbirine eşitlemeden yeniden düzenlendi. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Enlightenment ↗

17.–18. yy DENEYCİLİK

Deneycilik, empirizm veya ampirizm, bilginin oluşumunda deneyim ve duyumların belirleyici olduğunu savunan felsefi yönelimdir. Bilginin kaynağında aklı ve doğuştan gelen ilkeleri öne çıkaran rasyonalizm ile özellikle Yeniçağ'da güçlü bir tartışma ilişkisi içinde gelişmiştir.

İlk Çağ felsefesinde duyumcu ve deneyci sayılabilecek yaklaşımlar bulunmakla birlikte, deneyciliğin sistematik bir felsefi yönelim hâline gelmesi özellikle Yeniçağ ile gerçekleşmiştir. Locke, Berkeley ve Hume İngiliz deneyciliğinin başlıca isimleri olmuş ve bilgi sorununun sonraki gelişimini önemli ölçüde etkilemişlerdir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Deneycilik “insan bilgisinin tek kaynağı deneyim ya da duyumdur” biçiminde, rasyonalizmin bütünüyle karşıtı olarak tanımlanıyordu; ayrıca zihin doğrudan “boş bir levha” ile özdeşleştiriliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia · Deneycilik ↗

Kontrol / düzeltme: Empirizm–rasyonalizm ayrımı Yeniçağ felsefesini anlamak için yararlıdır; ancak iki geleneği birbirinden bütünüyle yalıtılmış iki blok gibi sunmak fazla keskin olur. “Tabula rasa” da özellikle Locke'un doğuştan fikirler eleştirisi bağlamında ele alınmalıdır; zihin Locke'ta etkin yetilerden yoksun değildir. Ana metin bu nedenle daha genel ve ihtiyatlı tutuldu.

1463–1494 PICO DELLA MIRANDOLA

Pico della Mirandola, Rönesans hümanizmi içinde insanın evrendeki yerini ve kendi varoluşunu biçimlendirebilme kapasitesini öne çıkaran önemli isimlerden biri olarak okunmuştur.

Bu yönüyle Ortaçağ'ın insan anlayışından Descartes'ta daha açık biçimde ortaya çıkacak modern özne sorununa uzanan dönüşümün erken eşiklerinden biri olarak görülebilir; ancak Pico'nun düşüncesinin nihai yöneliminin seküler bireysel özerklikten çok felsefi ve mistik yükselişle ilişkili olduğu da göz önünde bulundurulmalıdır.

Ayrıntı

Önceki kayıt: Mirandola'nın adı listede bulunuyor, fakat neden Akıl Evresi Felsefe hattında tutulduğu açıklanmıyordu.

Araştırma notu: Pico'nun insanın kendisini biçimlendirebilme kapasitesine ilişkin ünlü hümanist okuması, onu Ortaçağ insan anlayışı ile modern özne düşüncesi arasında anlamlı bir eşik olarak görmeye imkân verir. Bununla birlikte onu doğrudan modern seküler bireyciliğin kurucusu saymak anakronik olur. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Giovanni Pico della Mirandola ↗

Neden burada: FDBM'deki Descartes–özne–modernite hattına, insanın kendi biçimlenişine ilişkin Rönesans hümanist eşiğini görünür kıldığı için eklendi.

1596–1650 DESCARTES — METODİK KUŞKU VE ÖZNE

Descartes ile matematiksel düşünme biçimi ve metodik kuşku, duyuların güvenilirliğini sorgulayan ve kesin bilgiyi aklın açık ve seçik kavrayışlarında arayan yeni bir epistemolojik çerçeveye dönüşmüştür. Duyusal gözlem doğal dünyanın araştırılmasında rol oynamayı sürdürse de Descartes için kesin bilginin modeli matematiksel kesinlik ve akli kavrayıştır.

Descartes sıklıkla modern felsefenin kurucu isimlerinden biri olarak anılır. İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar (Meditations on First Philosophy) içinde geliştirdiği metodik kuşku, “doğru olan nedir?” sorusunu “hangisinden emin olabilirim?” sorusuna doğru kaydırarak, düşünen öznenin kendi akıl yürütmesini modern felsefenin merkezine taşıyan dönüşümün işaretlerinden biri olarak yorumlanabilir.

Bununla birlikte Descartes'ın kendi sistemi içinde Tanrı, açık ve seçik kavrayışların güvenilirliğinin temellendirilmesinde önemli bir rol oynamaya devam eder.

Antroposentrik dönüşüm: İnsan giderek bir özne, bir fail ve özerk akılla donatılmış bir varlık olarak düşünülmeye başlanır. Hristiyan vahyi ve kilise öğretisinin tek bilgi otoritesi olma konumunun zayıflamasıyla insanın kendi aklıyla yargıda bulunması modern dönemin belirleyici özelliklerinden biri hâline gelir. Martin Heidegger de Descartes'ta belirginleşen özne anlayışını sonraki modern insan anlayışı açısından temel bir eşik olarak değerlendirmiştir.

— “Özne”nin güçlenmesi fikri, kentleşmenin öz-yeterliliği aşındırdığı yerde, bireyin yeniden “ben kendimi değiştirebilirim” duygusunu kurma çabası olarak okunabilir mi? A.Ç.G. Kent III, s. 29–31/42 ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Descartes'ın “duyumlar yolu ile elde edilen bulguların matematiksel ispatlarla kabulüne” geçiş sağladığı; ayrıca hakikatin yetkili garantörünü Tanrı'dan insanlığa taşıdığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia · René Descartes ↗

Kontrol / düzeltme: Descartes duyusal bulguları matematiksel ispatla doğrulayan bir deneyci değildir; metodik kuşku duyuların güvenilirliğini de sorgular ve kesinliğin modeli akli/matematiksel kavrayıştır. Ayrıca modern öznenin güçlenmesi yorumu korunmakla birlikte, Descartes'ın kendi epistemolojisinde Tanrı'nın güvence rolü devam eder. Stanford Encyclopedia of Philosophy · René Descartes ↗

Heidegger notu: Önceki metindeki “sonraki tüm antropoloji için temel” ifadesi çok genişti. Ana metin, Descartesçı öznenin modern insan anlayışı bakımından belirleyici bir eşik olduğu biçiminde daraltıldı.

1632–1677 SPINOZA

Spinoza, Descartes'ın zihin ve bedeni iki ayrı töz olarak ele alan yaklaşımından farklı olarak, zihin ve bedeni aynı gerçekliğin düşünce ve uzam altında ifade edilen iki görünümü olarak ele almıştır. Zihinsel ve bedensel süreçler arasında bir üstünlük ilişkisi yerine karşılıklılık/paralellik düşüncesi öne çıkar.

Spinoza aynı zamanda doğada ereksel nedenlerin bulunduğu düşüncesine karşı çıkmış; doğayı zorunlu nedensellik ilişkileri içinde açıklamıştır.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Beden ve ruhun birbirlerine olan üstünlükleri yerine paralelliklerini savunan Spinoza ereksel bir nedenselliğe de karşı çıkmıştır.”

Düzeltme: Ana fikir korunmuştur. “Beden ve ruh” ifadesi Spinoza'nın töz anlayışını daha açık vermek için “zihin ve beden aynı gerçekliğin iki ifade tarzı” biçiminde açıklanmıştır. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Baruch Spinoza ↗

1632–1704 JOHN LOCKE

John Locke, Avrupa Aydınlanmasının kurucu düşünürlerinden biri olarak kabul edilir. Tabula rasa düşüncesiyle zihinde doğuştan hazır fikirler bulunduğu görüşüne karşı çıkmış, bilginin temel malzemesinin deneyimden geldiğini savunmuştur.

Ancak tabula rasa, zihnin edilgin veya yetisiz olduğu anlamına gelmez. Locke'a göre zihin, duyum ve iç deneyimden gelen basit fikirleri birleştirebilir, karşılaştırabilir ve soyutlayabilir. Böylece bilgi, deneyimden gelen malzeme ile zihnin bu malzeme üzerindeki etkinliği arasında oluşur.

Ayrıntı

Önceki ifade: Locke “Aydınlanma ve Akıl Çağı'nın gerçek kurucusu” olarak tanımlanıyor; “bilişsel psikoloji ile bilginin kaynağının deneyim, duyumsama ve algı olduğuna varıldığı” söyleniyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia · John Locke ↗

Kontrol / düzeltme: “Gerçek kurucu” tekil ve aşırı güçlü bir niteleme olduğu için “kurucu düşünürlerden biri” biçiminde daraltıldı. “Bilişsel psikoloji” Locke'un dönemine ait bir disiplin adı olmadığı için ana metinden çıkarıldı. Ayrıca tabula rasa'nın zihnin etkin işlemlerini dışlamadığı açıklandı. Stanford Encyclopedia of Philosophy · John Locke ↗

1646–1716 LEIBNIZ

Gottfried Wilhelm Leibniz, René Descartes ve Baruch Spinoza ile birlikte 17. yüzyıl rasyonalizminin başlıca temsilcilerinden biridir. Deneycilerin bilginin kaynağına ilişkin görüşleri karşısında aklın ve doğuştan gelen ilkelerin bilgi oluşumundaki rolünü savunmuştur.

Ayrıntı

Önceki ifade: Leibniz'in Descartes ve Spinoza ile birlikte 17. yüzyıl rasyonalizminin en büyük savunucularından biri olduğu belirtiliyordu.

Kontrol: Ana bilgi korunmuştur; yalnızca ifade daha tarafsız biçimde “başlıca temsilcilerinden biri” olarak düzenlendi. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Gottfried Wilhelm Leibniz ↗

1689–1755 MONTESQUIEU

Montesquieu, toplum, hukuk ve yönetim biçimleri üzerine yaptığı karşılaştırmalı araştırmalarla modern siyaset düşüncesinin önemli isimlerinden biri olmuştur. Farklı toplumların hukuk sistemlerini yalnızca kaydetmek yerine, onların hangi tarihsel, toplumsal ve çevresel koşullar altında ortaya çıktıklarını anlamaya çalışmıştır.

Yasaların; halkın özellikleri, yönetim biçimi, ekonomik koşullar, nüfus, coğrafya, iklim, gelenekler ve yaşam biçimleri gibi çok sayıda etkenle ilişkili olduğunu düşünmüştür. Bu ilişkilerin bütünü onun “yasaların ruhu” olarak adlandırdığı çerçeveyi oluşturmuştur.

Ayrıntı

Önceki ifade: Montesquieu'nün siyaset ve hukuk konusunda “tümevarımsal ve deneysel” bir yaklaşım benimsediği ve çeşitli koşullara “yasaların ruhu” adını verdiği belirtiliyordu.

Kontrol / düzeltme: Karşılaştırmalı ve açıklayıcı yaklaşım korunmuştur. “Deneysel” sözcüğü modern laboratuvar deneyi anlamını çağrıştırabileceği için ana metinde kullanılmadı; bunun yerine hukuk ile tarihsel, toplumsal ve çevresel koşullar arasındaki karşılaştırmalı ilişki açıklandı. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Montesquieu ↗

1694–1778 VOLTAIRE

Voltaire, Aydınlanmanın akıl, ilerleme, hoşgörü ve düşünce özgürlüğü düşüncelerini temsil eden en önemli isimlerinden biridir. Entelektüel, bilimsel ve ekonomik ilerlemenin özgür düşünce ve hoşgörü ortamıyla ilişkili olduğunu savunmuş; düşünce ve ifade özgürlüğünün güçlü savunucularından biri olmuştur.

Locke ve Newton'a büyük önem vermiştir. Locke'u insan zihninin araştırılması bakımından Newton'ın doğaya ilişkin çalışmalarına benzer bir dönüşüm gerçekleştiren düşünürlerden biri olarak değerlendirmiş ve İngiliz düşüncesinin kıta Avrupası'nda tanınmasına önemli katkıda bulunmuştur.

Ayrıntı

Önceki ifade: Voltaire'in “ilerleme fikrini aklın egemenliği olarak tanımladığı”, “felsefi açıdan orijinal bir filozof olarak tanınmadığı” ve yeni empirizmin prestijini artırdığı belirtiliyordu.

Kontrol / düzeltme: Akıl, hoşgörü, özgür düşünce ve ilerleme arasındaki temel ilişki korunmuştur. “Orijinal filozof değildir” gibi değer yüklü sınıflandırma ana metinden çıkarıldı; Locke ve Newton'ın kıta Avrupası'nda tanınmasındaki aracılık rolü daha nötr biçimde ifade edildi.

1711–1776 DAVID HUME

David Hume, İngiliz deneyciliğini daha ileri bir aşamaya taşıyan düşünürlerden biridir. Zihindeki bütün içerikleri “algılar” (perceptions) olarak ele almış ve bunları daha canlı ve güçlü olan “izlenimler” (impressions) ile bunların daha zayıf zihinsel karşılıkları olan “idealar” (ideas) şeklinde ayırmıştır.

Bellek ve imgelem, deneyimden kalan ideaların yeniden ortaya çıkması ve birbirleriyle ilişkilendirilmesinde rol oynar. Hume ayrıca düşüncenin benzerlik, yakınlık ve neden–sonuç gibi çağrışım ilkeleriyle düzenlendiğini inceleyerek insan zihninin işleyişini deneysel bir “insan doğası bilimi” çerçevesinde araştırmaya çalışmıştır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Hume'un duyumsanan şeylerin izlerini daha sonra ideaya dönüştürdüğü, bu işlevlerin imgelem ve bellek olduğu; ayrıca “empirizmden farklılaşıp epistemolojik bir algı sistemi geliştirdiği” belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia · David Hume ↗

Kontrol / düzeltme: Hume empirizmden ayrılan bir düşünür değil, İngiliz empirizminin başlıca temsilcilerinden biridir. İzlenim–idea ayrımı ve bellek/imgelem rolleri bu çerçevede yeniden yazıldı. Stanford Encyclopedia of Philosophy · David Hume ↗

1712–1778 JEAN-JACQUES ROUSSEAU

Jean-Jacques Rousseau toplumsal eşitsizlik, özgürlük, halk egemenliği ve siyasal otoritenin meşruiyeti üzerinde durmuştur. Toplum Sözleşmesi'nde bireysel özgürlük ile siyasal topluluğun otoritesinin nasıl uzlaştırılabileceğini araştırmış ve meşru devletin üyelerinin “genel iradesi” tarafından yönlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.

Düşünceleri Fransız Devrimi ve sonraki demokratik ve cumhuriyetçi siyaset düşüncesi üzerinde önemli etkiler yaratmıştır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Rousseau'nun eşitlik ve özgürlük üzerine düşündüğü, Fransız Devrimi'ni etkilediği ve “ulus-devlet anlayışını benimsediği” belirtiliyordu.

Kontrol / düzeltme: Fransız Devrimi üzerindeki etkisi korunmuştur. “Ulus-devlet anlayışını benimsedi” ifadesi Rousseau'nun siyaset kuramını fazla geniş ve sonraki bir kavrama bağladığı için, genel irade, halk egemenliği, özgürlük ve siyasal meşruiyet kavramlarıyla değiştirildi. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Jean-Jacques Rousseau ↗

17.–18. yy ÇİN VE AVRUPA AYDINLANMASI

Cizvitler, eğitime verdikleri önem ve Çin'deki uzun süreli faaliyetleri sayesinde Çin ile Avrupa dünyaları arasında önemli bir bilgi köprüsü kurdular. İtalyan Cizvit Matteo Ricci (1552–1610)'nin 1601'de Pekin'e yerleşmesinden sonra Cizvitler Ming ve ardından Qing sarayıyla yakın ilişkiler geliştirdiler; astronomi, matematik, haritacılık ve takvim çalışmaları gibi alanlarda görevler üstlendiler.

Çin'de karşılaştıkları düşünsel, siyasal ve bilimsel yapılar hakkında Avrupa'da çok sayıda eser yayımlandı. Bunlar arasında 1687 tarihli Confucius Sinarum Philosophus, Çin üzerine kapsamlı betimlemeler, Cizvit mektupları ve Çin tarihi, bilimleri ve sanatlarına ilişkin çok ciltli çalışmalar bulunuyordu.

Çin siyasi sistemi, Avrupalıların kendi monarşik sistemlerine ve kilise kurumlarına alternatifler aramaya başladıkları dönemde Voltaire, François Quesnay ve Gottfried Leibniz gibi düşünürlerin özellikle ilgisini çekti.

Leibniz, Çin ve Batı kültürlerinin güçlü yönlerinin birbirini tamamlayabileceğini düşündü ve bu düşüncelerini 1697 tarihli Novissima Sinica'da ele aldı. Avrupalı düşünürleri ilgilendiren konulardan biri Çin'deki “Gök'ün Yetkisi” anlayışı, bir diğeri ise eğitim ve sınav başarısının devlet görevine erişimdeki rolüydü.

Fizyokratların önde gelen ismi François Quesnay, Çin yönetimini “aydınlanmış despotizm” tartışmasıyla ilişkilendirdi ve 1767'de Despotisme de la Chine adlı eserini yayımladı. Voltaire de Çin'i dinsel hoşgörü, eğitimli bürokrasi ve uygarlığın barbarlık karşısındaki gücü açısından Avrupa'ya alternatif bir örnek olarak kullandı.

Kaynak çerçeve: A Global History of Architecture ↗

Ayrıntı

Önceki anlatı: Cizvitlerin Çin–Avrupa arasında bilgi köprüsü kurması; Ricci'nin Pekin'e gelişi; Cizvitlerin Qing sarayındaki görevleri; Konfüçyüs ve Çin üzerine Avrupa'da yayımlanan çok ciltli eserler; Leibniz, Quesnay ve Voltaire'in Çin'e ilgisi; “Gök'ün Yetkisi”, mandarinler ve “aydınlanmış despotizm” düşüncesi ayrıntılı biçimde anlatılıyordu.

Önceki / ana kaynak: A Global History of Architecture ↗

Kontrol / ihtiyat: Ana tarihsel bağlantı korunmuştur. Bununla birlikte Avrupa Aydınlanmasının Çin'i çoğu zaman kendi siyasal tartışmalarının ihtiyaçları doğrultusunda seçici ve idealize edilmiş biçimde okuduğu da göz önünde bulundurulmalıdır. Çin'deki sınav sistemi de modern anlamda tüm toplumsal kesimlere eşit ölçüde açık bir meritokrasi değildi.

Ek akademik dayanak: Çin'in Avrupa Aydınlanmasındaki olumlu alımlanışı ve özellikle Leibniz–Voltaire–Quesnay hattı uzman literatüründe ayrıca incelenmektedir. Cambridge University Press · Early Enlightenment Sinophilia ↗

18.–19. yy ÇİN SINAV SİSTEMİNİN AVRUPA’DAKİ YANKILARI

17. ve 18. yüzyıllarda Çin'in devlet görevlilerini sınav yoluyla seçme sistemi Avrupa'da giderek daha iyi tanındı. Voltaire, Quesnay ve başka düşünürler bu sistemi, kalıtsal ayrıcalığa karşı eğitim ve liyakate dayanan yönetimin olası bir örneği olarak tartıştılar.

Avrupa'da yazılı akademik sınavlar 17. yüzyıl sonu ve 18. yüzyıl başlarında görülmeye başlamıştı; ancak bunlar doğrudan kamu hizmetine giriş sınavları değildi. 18. ve 19. yüzyıllarda devlet görevlilerinin sınavla seçilmesi yönündeki uygulamalar giderek gelişti.

Britanya'nın Hindistan yönetiminde 1806'da kurulan Haileybury'deki East India Company College, şirket tarafından önceden aday gösterilen görevlileri eğitiyordu; henüz herkese açık rekabetçi bir kamu hizmeti sistemi değildi. Açık rekabetçi Indian Civil Service sınavları 1855'te uygulanmaya başladı.

Amerika Birleşik Devletleri'nde ise 1883 tarihli Pendleton Civil Service Reform Act, federal görevlerin bir bölümünde patronaj yerine liyakat ve rekabetçi sınav esasını getirdi.

Bu gelişmeler Çin'deki sınav sisteminin Avrupa ve Amerika'daki modern kamu hizmeti sınavlarının tek ve doğrudan kaynağı olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte Çin örneğinin, liyakate ve sınava dayalı kamu görevlisi seçiminin Avrupa'da düşünülmesi ve tartışılması üzerinde önemli bir etkisinin bulunduğundan söz edilebilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: “İlk yazılı kamu hizmeti sınavları 1702'de Avrupa üniversitelerinde yapıldı. Fransızlar ... 1791'de kamu hizmetlerini kurdular. İngilizler ... 1806'da kamu hizmeti sınavlarını ... kurdular. Amerika Birleşik Devletleri 1885'ten sonra bazı idari pozisyonlar için sınavlara ihtiyaç duymaya başladı. ... çağdaş lisanslama sınavları da orijinal Çin sisteminin mirasıdır.”

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Düzeltme · Britanya: 1806 tarihli Haileybury kurumu açık rekabetçi kamu hizmeti sınavı sistemi değildi; East India Company tarafından önceden aday gösterilen görevlilerin eğitim kurumuydu. Açık rekabetçi Indian Civil Service sınavları 1855'te başladı.

Düzeltme · ABD: Temel dönüm noktası 1885 değil, 16 Ocak 1883 tarihli Pendleton Civil Service Reform Act'tir.

Yorum sınırı: Modern kamu hizmeti ve mesleki lisans sınavlarını doğrudan ve bütünüyle Çin sisteminin mirası saymak fazla güçlü bir nedensellik kurar. Ana metin bu nedenle Çin örneğini önemli bir esin ve tartışma kaynağı olarak korumakla yetinir.

Ek araştırma: Yakın dönem çalışma, Çin sınav sisteminin 19. yüzyıl İngiliz kamu hizmeti reform tartışmalarında açıkça anıldığını göstermektedir. Public Money & Management · Chinese influence and British civil service examinations ↗

ARITMETIK

18. yy AYDINLANMA DÖNEMİNDE MATEMATİK

Aydınlanma döneminde matematik, 17. yüzyılda Newton, Leibniz ve başkalarının geliştirdiği kalkülüsün olanaklarını genişletirken analiz ve mekanikte önemli yeni gelişmelere sahne oldu. Matematikçiler hareket, astronomi, akışkanlar, titreşimler, elastik cisimler ve gemi tasarımı gibi problemlere analitik yöntemler uyguladılar.

Özellikle Bernoulli ailesi, Euler, d'Alembert ve Lagrange'ın çalışmalarıyla kalkülüs, diferansiyel denklemler ve analitik mekanik giderek daha genel ve güçlü araçlara dönüştü. Böylece matematik yalnızca hesap yapmayı kolaylaştıran bir araç olmakla kalmadı; fiziksel olayların ortak bir matematik diliyle ifade edilmesinde belirleyici hâle gelerek matematiksel fiziğin ve mühendislik bilimlerinin gelişmesini güçlendirdi.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Aydınlanma döneminde matematik biliminde devrim yaratacak yeni bir ilke bulunamamış ve matematikçiler, pratiğe yönelik çalışmalar yapmışlardır.” Ardından akışkanlar, titreşimler, yelken biçimi ve Newton'ın çalışmalarından yararlanılarak kalkülüsün geliştirilmesi örnekleri veriliyordu.

Kontrol / düzeltme: 18. yüzyılı yalnızca daha önce bulunmuş ilkelerin pratik uygulaması olarak tanımlamak fazla dar kalıyor. Dönemin büyük ilerlemeleri özellikle analiz, kalkülüs bağlantılı matematik ve mekanikte gerçekleşti; Euler'in fonksiyon kavramını merkezileştirmesi, diferansiyel denklemler, varyasyon hesabı ve analitik mekaniğin gelişmesi bunun örnekleridir. Uygulamalı vurgu korunarak “yeni ilke bulunamadı” yargısı ana metinden çıkarıldı. The Cambridge History of Science · Mathematics in the eighteenth century ↗

Diferansiyel denklemler: Fiziksel problemlerin kalkülüsle çözülmesi, 18. yüzyılda diferansiyel denklemlerin ayrı ve merkezi bir çalışma alanı hâline gelmesini hızlandırdı. Oxford Academic · Ordinary Differential Equations in the Eighteenth Century ↗

18.–19. yy METROLOJİ

Metroloji, ölçümün ve uygulamalarının bilimidir. Uzunluk, kütle, zaman ve başka nicelikleri ölçmek için kullanılan sistemlerin kökleri çok eski uygarlıklara uzanır; farklı toplumlar uzun süre farklı birim ve standartlar kullanmıştır.

Modern ortak ölçü sistemi açısından önemli eşik Fransız Devrimi sırasında geliştirilen ondalık metrik sistemdir. Fransa'da metrik sistem 1795'te yasalaştırıldı ve 1799'da metre ile kilogramın standartları arşive konuldu. Ölçüm standartlarının uluslararası kurumsallaşmasında ise 1875 Metre Konvansiyonu ve bu sözleşmeyle kurulan BIPM belirleyici bir eşik oluşturdu. Bugünkü Uluslararası Birimler Sistemi'nin (SI) adı ve kapsamı 1960'ta kabul edildi.

Ayrıntı

Önceki ifade: Metrolojinin kökenleri MÖ 2900'lere kadar götürülüyor; 1795'te metrenin kabul edilmesiyle “1800'lerden itibaren uluslararası ortak ölçü birimleri standardı ve bilimi olarak Metrolojinin başlangıcı” olduğu belirtiliyordu.

Kontrol / düzeltme: Antik ölçü sistemlerinin tarihi ile modern metrolojinin ve uluslararası standartlaşmanın kurumsal tarihi birbirinden ayrıldı. BIPM'nin Uluslararası Metroloji Sözlüğü metrolojiyi “ölçümün ve uygulamasının bilimi” olarak tanımlar. BIPM/JCGM · VIM 2.2 Metrology ↗

1795: Fransız Cumhuriyeti metrik sistemi Nisan 1795'te yasalaştırdı. NIST · History of the metre and metric system ↗

1875: Uluslararası ortak ölçüm düzeninin kalıcı kurumsal yapısı, 17 ülkenin 20 Mayıs 1875'te imzaladığı Metre Konvansiyonu ile BIPM'nin kurulmasıyla oluştu. BIPM · The Metre Convention ↗

17. yy LOGARİTMALAR VE SONSUZ KÜÇÜKLERE DOĞRU

17. yüzyılda John Napier (1550–1617), Henry Briggs (1561–1630) ve başkalarının logaritmalar üzerine çalışmaları uzun çarpma, bölme ve trigonometrik hesapları önemli ölçüde kolaylaştırarak matematiğin bir hesap aracı olarak gücünü artırdı. Napier'in 1614'te yayımladığı tabloların ardından Briggs, günümüzdeki ortak logaritmalara yaklaşan ve log 1 = 0 ilkesini kullanan tablolar geliştirdi.

Galilei'nin öğrencisi Bonaventura Cavalieri (1598–1647) ise alan ve hacim problemleri için geliştirdiği “bölünemezler yöntemi” ile integral hesabın oluşumuna giden yolda önemli bir ara basamak oluşturdu.

Ayrıntı

Önceki kaynak: Zeki Tez · Matematiğin Kültürel Tarihi (2011) ↗

Kontrol: Napier'in Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio'su 1614'te yayımlandı. Briggs'in 1624 tarihli Arithmetica Logarithmica'sı logaritmaları modern ortak logaritma biçimine yaklaştırdı; log 1 = 0 düşüncesinin Napier ile Briggs arasındaki görüşmelerde şekillendiği Briggs'in kendi anlatımından da biliniyor. MacTutor · Napier and Briggs ↗

Cavalieri: “Sonsuz küçükler yöntemi” ifadesi yerine tarih yazımında daha belirgin olan “bölünemezler yöntemi” kullanıldı. Bu yöntem integral hesabın gelişimini etkileyen başlıca 17. yüzyıl yaklaşımlarından biridir. MacTutor · Bonaventura Cavalieri ↗

1540–1603 FRANÇOIS VIÈTE

François Viète (1540–1603), 16. yüzyılın ikinci yarısındaki çalışmalarıyla cebirsel gösterimin sistemleşmesinde önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Bilinen ve bilinmeyen nicelikleri harflerle ifade eden düzenli bir sembolik dil geliştirdi; bu yaklaşım denklemlerin genel biçimde ele alınmasını kolaylaştırdı.

Aritmetik alanında altmışlık kesirler yerine ondalık kesirlerin kullanımını savundu ve 1579 tarihli bir çalışmasında ondalık kesirleri sistematik biçimde kullandı.

Ayrıntı

Önceki ifade: “16. yüzyılın başlarından itibaren yapmış olduğu çalışmalar cebirin temellerini oluşturmuştur.”

Kontrol / düzeltme: Viète 1540'ta doğduğu için “16. yüzyılın başlarından itibaren” ifadesi kronolojik olarak mümkün değildir; “16. yüzyılın ikinci yarısındaki çalışmaları” olarak düzeltildi. Cebirin bütün “temellerini oluşturduğu” biçimindeki geniş iddia yerine sistematik cebirsel gösterime yaptığı belirleyici katkı belirtildi. MacTutor · François Viète ↗

Ondalık kesirler: Viète'nin 1579'da ondalık kesirleri sistematik kullandığı doğrulanıyor; bunları geniş kullanıma sokan başlıca eser ise Simon Stevin'in 1585 tarihli De Thiende/La Disme'idir. MacTutor · Earliest Uses of Symbols for Fractions ↗

1623–1662 BLAISE PASCAL

Blaise Pascal (1623–1662) Fransız matematikçi, fizikçi, mucit, yazar ve filozoftur. Vergi hesaplarıyla uğraşan babasına yardımcı olmak için 1640'larda geliştirdiği Pascaline, toplama ve çıkarma yapabilen erken mekanik hesap makinelerinin önemli örneklerinden biridir.

Pascal aynı zamanda akışkanların dengesi, atmosfer basıncı ve vakum üzerine çalıştı. Evangelista Torricelli'nin cıvalı tüp deneylerini izleyen araştırmalarında farklı yüksekliklerde atmosfer basıncının değiştiğini sınayan deneylere öncülük etti. Bilimsel tartışmalarda gözlem, deney ve zorunlu çıkarımın rolünü açık biçimde savundu.

Ayrıntı

Önceki ifade: Pascal'ın ilk çalışmalarının doğa ve uygulamalı bilimlerde olduğu; Torricelli'nin çalışmalarını genelleştirerek basınç ve vakum kavramlarını açıklığa kavuşturduğu ve bilimsel yöntemi savunduğu belirtiliyordu.

Bağlantı düzeltmesi: Önceki metinde Pascal ve Torricelli adları yanlışlıkla Aydınlanma Çağı maddesine bağlanmıştı; kişi bağlantıları düzeltildi.

Kontrol: Pascal'ın atmosfer basıncı ve vakum deneyleri, Torricelli'nin deneylerinden hareketle gelişti. Pascaline'in 1640'larda babasının vergi hesaplarına yardımcı olmak amacıyla tasarlandığı da doğrulanıyor. Computer History Museum · The Pascaline ↗

Bilimsel yöntem: “Bilimsel yöntemi savundu” ifadesi çok genel bırakılmadı; Pascal'ın kesin yargının duyum veya akıl yoluyla açık ilkelerden ya da zorunlu çıkarımdan gelmesi gerektiğine ilişkin metodolojik tutumu dikkate alınarak deney, gözlem ve çıkarım vurgusu açıklandı. Internet Encyclopedia of Philosophy · Blaise Pascal ↗

1646–1716 GOTTFRIED WILHELM LEIBNIZ

Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716), Isaac Newton'dan bağımsız olarak diferansiyel ve integral hesabı geliştiren iki kurucu isimden biridir. Leibniz'in d ve ∫ temelli gösterimi, daha sonra kalkülüsün standart matematik dilinin önemli bir parçası hâline geldi.

Leibniz mekanik hesaplama üzerinde de çalıştı. Pascal'ın yalnız toplama ve çıkarma yapabilen makinesinin ötesine geçerek çarpma ve bölmeyi mekanikleştirmeyi amaçlayan Stepped Reckoner'ı tasarladı; bu makinede daha sonra “Leibniz çarkı” veya basamaklı tambur olarak anılan düzenek kullanıldı.

Ayrıca 0 ve 1'e dayalı ikili aritmetiği sistematik biçimde ele aldı ve 1703'te yayımladı. İkili gösterim Leibniz'den önce de biliniyor olsa da onun çalışması Avrupa matematik tarihinde bu sistemin en etkili erken formülasyonlarından biri oldu; modern dijital hesaplamanın ikili gösterimiyle tarihsel olarak dikkat çekici bir bağ kurar.

Ayrıntı

Önceki ifade: Leibniz'in Newton'dan bağımsız “sonsuz küçük” teorisini geliştirdiği; 1685'te çarklı hesaplayıcıyı ilk tanımladığı ve “aritmometreyi kullanarak Leibniz çarkını icat ettiği”; ikili sisteminin tüm dijital hesaplayıcıların soyut temelini oluşturduğu yazılıydı.

Kalkülüs: Newton ve Leibniz kalkülüsü birbirlerinden bağımsız geliştirdiler; Leibniz'in diferansiyel ve integral gösteriminin sonraki kullanım üzerindeki etkisi özellikle güçlü oldu. History of Infinitesimal Calculus ↗

Hesap makinesi düzeltmesi: “Aritmometreyi kullanarak Leibniz çarkını icat etti” kronolojik olarak ters bir ilişkidir. Leibniz'in basamaklı tamburu 17. yüzyılda geliştirilmiştir; Thomas de Colmar'ın 19. yüzyıldaki Arithmometer'ı daha sonra bu mekanizmayı kullanan ilk ticari başarılı hesap makinelerinden biri olmuştur. Ana metin bu nedenle Stepped Reckoner ve Leibniz çarkının kendi tarihsel sırasına göre yeniden yazıldı. Computer History Museum · Leibniz Step Reckoner ↗ Smithsonian · Stepped Drum Calculating Machines ↗

İkili aritmetik: Leibniz'in Explication de l'arithmétique binaire adlı metni 1703 tarihlidir ve yalnız 0 ile 1'i kullanan sistemi açıklar. Ancak Leibniz'in ikili sistemi “icat eden ilk kişi” olduğu biçiminde mutlak bir iddia kurulmadı; daha erken örneklerin bulunduğu bilinmektedir. MIT Press · Leibniz on Binary ↗

1646–18. yy MATEMATİK BİLİMLERİNİN SINIFLANDIRILMASI

Johannes von Luneschlos (1620–1699)'un 1646 tarihli Thesaurus Mathematum Reseratus per Algebram Novam adlı eseri, 17. yüzyılda matematik bilimlerini sistemleştirme ve sınıflandırma çabasının örneklerinden biridir. Yüzyıl ilerledikçe “matematiksel bilimler” başlığı altında aritmetik ve geometrinin yanı sıra astronomi, mekanik, statik, optik, müzik, cebir ve logaritmalar gibi çok sayıda alan birlikte ele alınmaya başladı.

17. ve 18. yüzyıllardaki bu geniş sınıflandırma anlayışında mimarlık ve yapı sanatı da matematiksel bilimlerle yakın ilişki içinde ele alınabiliyordu. Niceliğin kesikli ve sürekli biçimleri üzerinden yapılan geleneksel sınıflandırmanın FDBM'de kullanılan şeması aşağıdadır.

Niceliğin kesikli ve sürekli biçimleri üzerinden aritmetik, müzik, geometri ve astronomi sınıflandırması
Niceliklerin geleneksel sınıflandırılması · Kaynak: Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi (2011). Görsel: FDBM arşivi.
Ayrıntı

Önceki ifade: Johannes von Luneschlos'un 1646'da “matematiğin aritmetik, statik ve geometriye ayrıldığını” söylediği; buna rağmen 17. ve 18. yüzyıl boyunca matematik disiplinlerinin sayısının yirmiyi aştığı, mimarlık ve yapı sanatının da matematiksel bilimler arasında yer aldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Zeki Tez · Matematiğin Kültürel Tarihi (2011) ↗

Kontrol: Luneschlos'un Thesaurus Mathematum Reseratus per Algebram Novam adlı kitabının 1646'da Padova'da yayımlandığı doğrulanıyor. European Digital Mathematics Library · Luneschlos, 1646 ↗

“Yirmiyi aşan disiplinler”: Aynı yüzyıldaki Kaspar Schott'un 1661 tarihli Cursus mathematicus'u 22 matematiksel disiplini tek tek sayar: aritmetik, geometri, trigonometri, astronomi, kronoloji, coğrafya, navigasyon, mekanik, statik, hidrostatik, optik, tahkimat, müzik teorisi, cebir ve logaritmalar bunlar arasındadır. Bu bağımsız örnek, matematik bilimlerinin kapsamının 17. yüzyılda ne kadar genişlediğini açık biçimde destekler. Kaspar Schott's encyclopedia of all mathematical sciences ↗

İhtiyat: Luneschlos'un tam üçlü sınıflandırmasına ilişkin ifade Zeki Tez'deki biçimiyle araştırma kaydında korunmuştur; erişilebilen dış kaynaklar eseri ve geniş sınıflandırma bağlamını doğrulamakla birlikte bu üçlü ifadeyi doğrudan alıntı olarak yeniden doğrulamaya yetmediği için ana metinde daha genel bir anlatım tercih edildi.

1571–1630 JOHANNES KEPLER · MÜZİK VE SÜREKLİ NİCELİK

Johannes Kepler (1571–1630)'de, yukarıdaki geleneksel şemaya göre karakteristik bir sapma görülür. Müzik kuramı geleneksel quadrivium içinde çoğunlukla sayı ve oranla, dolayısıyla kesikli nicelikle ilişkilendirilirken Kepler müzikal sesleri ve aralıkları sürekli nicelikler olarak ele alarak armoninin nedenlerini geometrik ilişkilerde aramıştır.

Kepler'in 1619 tarihli Harmonices Mundi'sinde müzik, geometri ve astronomi arasındaki bu ilişki yalnız bir benzetme değildir; onun doğadaki ve göksel hareketlerdeki armoniyi geometrik oranlarla kavrama girişiminin bir parçasıdır.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Johannes Kepler'de bu şemada görülen karakteristik sapma, Kepler'in müziği sürekli bir nicelik saymasıdır.”

Önceki kaynak: Zeki Tez · Matematiğin Kültürel Tarihi (2011) ↗

Kontrol: Bu özgün not yeni literatür tarafından da destekleniyor. Kepler, Harmonices Mundi'nin III. kitabında müzikal aralıkların terimlerini “sürekli nicelikler” olarak ele alır ve armoninin nedenlerinin kesikli sayılardan çok sürekli nicelikler ailesinde aranması gerektiğini savunur. Bu nedenle eski cümlenin özü korunmuş, yalnızca ne anlama geldiği açıklanmıştır. Journal of Modern Philosophy · Kepler's Geometrical Music Theory ↗

Felsefi bağlam: Kepler'in geometrik nicelikleri sürekli, sayıları ise kesikli nicelikler olarak ayırdığı Stanford Encyclopedia of Philosophy'deki değerlendirmede de açıkça belirtilmektedir. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Johannes Kepler ↗

GEOMETRI

1637 LA GÉOMÉTRIE VE ANALİTİK GEOMETRİNİN EŞİĞİ

1637 yılında René Descartes, La Géométrie adlı eserini Discours de la méthode'un eklerinden biri olarak yayımladı. Eser, geometrik problemlerin cebirsel denklemlerle ele alınmasını sistematikleştirerek daha sonra analitik geometri olarak gelişecek yaklaşımın temel eşiklerinden birini oluşturdu.

Bu dönüşümün en görünür sonuçlarından biri, geometrik noktaların ve şekillerin sayılar ile eksenler üzerinden ifade edilebilmesi, yani bugün “kartezyen sistem” diye andığımız düşünme biçimidir.

Analitik geometriyi ve kartezyen koordinatları gösteren görsel
Analitik geometri / Kartezyen koordinat gösterimi · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0. 
Ayrıntı

Önceki ifade: “1637 yılında René Descartes, La Géométrie isimli kitabını yayınlamıştır ve analitik geometrinin ilk temelleri atılmıştır.”

Kontrol / düzeltme: Temel bağlantı korunmuştur; ancak Descartes'ın bugünkü anlamıyla kartezyen koordinat düzlemini tek başına “icat ettiği” biçiminde bir sonuç çıkarılmaması için ifade daraltıldı. La Géométrie, cebir ile geometrinin ilişkisinde belirleyici bir dönüm noktasıdır; Descartes geometrik problemleri denklemlerle çözmeye ve eğrileri cebirsel olarak sınıflandırmaya yönelik güçlü bir program geliştirdi. Modern analitik geometrinin oluşumunda Fermat'ın bağımsız katkıları da vardır. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Descartes’ Mathematics ↗

Görsel değişikliği: Kitabın ilk sayfası yerine, kavramı daha doğrudan anlatan analitik geometri / kartezyen koordinat görseli öne alındı. Böylece görselin metindeki karakteristik bilgiyle ilişkisi güçlendirildi. Wikimedia Commons · Cartesian coordinate.svg ↗

1596–1650 RENÉ DESCARTES

René Descartes (1596–1650)'ın matematikteki en kalıcı katkılarından biri, cebir ile geometri arasındaki ilişkiyi yeni bir düzeye taşımasıdır. La Géométrie'de bilinmeyen nicelikleri çoğunlukla x, y, z, verilen nicelikleri ise a, b, c gibi harflerle gösterme geleneğini geliştirdi; kuvvetleri belirtmek için bugün de kullanılan üst simgeli gösterimin yaygınlaşmasına öncülük etti.

Descartes'ın önemli yeniliklerinden biri, cebirsel işlemlerdeki nicelikleri geleneksel geometrik boyutlarla katı biçimde sınırlamamasıdır. Daha önce bir çarpımın alan, üçüncü kuvvetin hacim olarak yorumlanması beklenirken Descartes, seçilmiş bir birim doğru parçası yardımıyla bu işlemlerin sonuçlarını yeniden doğru parçaları olarak yorumlayabildi. Böylece cebirsel denklemler ile geometrik problemler arasında daha esnek ve genel bir ilişki kurdu.

Bu yaklaşım, Pacioli, Cardano, Tartaglia, Ferrari ve özellikle François Viète ile gelişen cebir geleneğini yeni bir aşamaya taşıdı. Descartes'ın genel matematiksel yöntem arayışı, sonraki yüzyılda Leibniz'in biçimsel ve simgesel akıl yürütme projeleriyle karşılaştırılabilecek bir öncül oluşturur; ancak doğrudan modern sembolik mantığın kurulmasıyla özdeşleştirilmemelidir. Descartes'ın işaretler kuralı da polinomların pozitif ve negatif gerçek köklerinin olası sayısını incelemede etkili olmayı sürdürmüştür.

Descartes sistemini gösteren iki boyutlu koordinat şeması
İki boyutlu Kartezyen koordinat sistemi · Wikimedia Commons · CC0. 

Notasyon hatırlatması: Descartes'ın etkili kıldığı yazım geleneğinde bilinmeyen nicelikler çoğunlukla x, y, z; verilen nicelikler ise a, b, c ile gösterilir. Üsler için kullanılan x², x³ gibi üst simgeli yazım da bu dönemde yaygınlık kazanmıştır.

Ayrıntı

Korunan ana bağlantılar: x-y-z / a-b-c gösterimi, üst simgeli üsler, cebir ile geometrinin kaynaştırılması ve Descartes'ın işaretler kuralı tarihsel olarak desteklenmektedir. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Descartes’ Mathematics ↗

Boyut kısıtının aşılması: Geleneksel yaklaşımda iki doğru parçasının çarpımı bir dikdörtgen/alan olarak yorumlanıyordu. Descartes, bir birim doğru parçası üzerinden çarpım ve diğer aritmetik işlemlerin sonuçlarını doğru parçaları olarak yeniden yorumlayarak denklemlerin terimlerini aynı tür nicelikler olarak ele alabildi. Bu, Viète'nin homojenlik kuralına göre daha esnek bir yapı oluşturdu.

“Evrensel matematik / sembolik mantık” ifadesi: Önceki metindeki Descartes'ı doğrudan “sembolik mantığın öncüsü” olarak Leibniz'e bağlayan güçlü ifade yumuşatıldı. Descartes'ın mathesis universalis ve genel yöntem arayışı sonraki biçimsel projelerle karşılaştırılabilir; ancak modern sembolik mantığın tarihini tek çizgili bir Descartes → Leibniz gelişimi olarak vermek fazla kesin olur.

Kalkülüs bağlantısı: Önceki “Descartes'ın çalışması Newton ve Leibniz kalkülüsünün temelini sağladı” ifadesi de daraltıldı. Descartes'ın cebir-geometri programı 17. yüzyıl matematiğinin ortamını güçlü biçimde etkiledi; ancak kendi geometrisinde sonsuz küçük yöntemleri dışarıda tutuyordu. Kalkülüs çok sayıda ayrı gelişmenin birleşmesiyle ortaya çıktı.

Görsel: İki boyutlu Kartezyen koordinat sistemi görseli, konunun karakteristik özelliğini doğrudan gösterdiği için bu karta eklendi. Notasyon bilgisi de görselin hemen altında kısa bir hatırlatma olarak verildi. Wikimedia Commons · Descartes system 2D ↗

17. yy / Çin: 5.–6. yy BONAVENTURA CAVALIERI VE CAVALIERI PRENSİBİ

Bonaventura Cavalieri (1598–1647), alan ve hacim problemlerini “bölünemezler” yöntemiyle ele alan çalışmalarında bugün kendi adıyla anılan ilkeyi sistematik biçimde kullandı. Aynı yüksekliğe sahip iki katı cismin, tabandan aynı yükseklikte alınan tüm paralel kesitlerinin alanları eşitse bu cisimlerin hacimleri de eşittir.

Benzer bir ilkenin Cavalieri'den yaklaşık bin yıl önce Çinli matematikçi Zu Gengzhi (yaklaşık 480–525) tarafından küre hacmi problemi bağlamında kullanıldığı bilinmektedir. Bu nedenle aynı düşüncenin farklı matematik geleneklerinde birbirinden çok farklı zamanlarda ortaya çıktığını belirtmek daha doğru görünmektedir; Cavalieri'nin Çin'deki önceki çalışmadan haberdar olduğuna ilişkin bir varsayım kurulmamıştır.

Cavalieri prensibini gösteren kesitler ve hacimler şeması
Cavalieri prensibini gösteren şema · Wikimedia Commons · Public domain. 
Ayrıntı

Önceki ifade: Cavalieri'nin prensibe ulaştığı, fakat “doğrusu bu prensibin Çin Zu Gengzhi (480–525) tarafından da keşfedilmiş olduğu” ve Cavalieri'nin “bilerek veya bilmeyerek” bunu yıllar sonra yeniden bilim dünyasına kazandırdığı belirtiliyordu.

Kontrol / düzeltme: Çin bağlantısı korunmuştur. MacTutor, Zu Gengzhi'nin eşit yüksekliklerdeki kesit alanlarının oranlarından hacimlerin oranını çıkaran ilkeyi kullandığını ve bunun bugün Cavalieri prensibi diye anılan düşüncenin bir genellemesi olduğunu açıkça belirtir. Ancak Cavalieri'nin Çin çalışmasından haberdar olup olmadığı konusunda kanıt olmadığı için “bilerek veya bilmeyerek yeniden keşif” ifadesi kaldırıldı. MacTutor · Zu Geng ↗

Tarih: Zu Gengzhi'nin yaşam tarihleri kaynaklarda yaklaşık değerlerle verildiğinden ana metinde “yaklaşık 480–525” kullanıldı. Zu Gengzhi ↗

Görsel: Kullanılan Cavalieri prensibi şeması Wikimedia Commons'ta public domain olarak paylaşılmıştır. Wikimedia Commons · Cavalieri's Principle ↗

17.–18. yy MATEMATİK, TEKNİK VE TİCARET ARASINDAKİ ALIŞVERİŞ

17. yüzyıl Avrupa'sında matematik ile astronomi, seyrüsefer, haritacılık, kent kurma, tahkimat, mekanik ve ticari hesaplar arasında giderek yoğunlaşan bir alışveriş gelişti. Pratik problemlerin matematiksel yöntemleri teşvik etmesi ile yeni simgesel ve analitik araçların uygulamalara geri dönmesi birbirini besleyen bir süreç oluşturdu.

Thomas Harriot (c.1560–1621) ve William Oughtred (1574–1660), özellikle Viète'nin analitik cebir geleneğini İngiltere'de yeni simgesel yazımlarla geliştiren isimler arasındaydı. Girard Desargues (1591–1661), Blaise Pascal (1623–1662) ve Descartes geometri problemlerini yeni yöntemlerle araştırırken, John Napier (1550–1617) 1614'te yayımladığı logaritmalarla uzun hesapları büyük ölçüde kolaylaştırdı.

Pierre de Fermat (1601–1665), maksimum-minimum ve teğet problemleri için geliştirdiği yöntemlerle diferansiyel kalkülüse giden yolun önemli öncüllerinden biri oldu. 18. yüzyılın sonlarında ise Gaspard Monge (1746–1818) tasarı geometrisini sistemleştirerek üç boyutlu nesnelerin iki dik izdüşüm düzlemi üzerinde tanımlanmasını mühendislik ve teknik çizim için güçlü bir yönteme dönüştürdü.

Bu dönemde hesap makineleri, çizim ve ölçüm aletleri, usturlablar, güneş saatleri, sektörler ve erken sürgülü hesap cetvelleri matematiksel bilginin maddi araçları hâline geldi; bilimsel araçlar aynı zamanda dönemin koleksiyonlarında ve merak dolaplarında da sergilenebiliyordu. 1550–1700 arasındaki hızlı gelişme, cebir, geometri, hesap yöntemleri ve matematiksel araçların karşılıklı etkileşimini belirgin biçimde hızlandırdı.

Ayrıntı

Önceki kaynak: Zeki Tez · Matematiğin Kültürel Tarihi (2011) ↗

Harriot–Oughtred düzeltmesi: Önceki metinde bu iki matematikçinin “Arap matematikçilerin Ortaçağda kullandıkları cebir tekniklerini yeniden keşfettikleri” söyleniyordu. Bu ifade tarihsel aktarımı fazla basitleştiriyor. Harriot ve Oughtred'in 17. yüzyıl İngiliz cebirindeki rolü özellikle Viète'nin simgesel analitik geleneğinin benimsenmesi, geliştirilmesi ve yeni sembollerle ifade edilmesi üzerinden daha sağlam biçimde belgelenmektedir. Cambridge University Press · William Oughtred and Thomas Harriot ↗

Napier: Logaritmaların ilk kamuya açık sunumu Napier'in 1614 tarihli Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio'sudur. MacTutor · John Napier ↗

Fermat düzeltmesi: Önceki metindeki “sonsuz küçükler hesabı yöntemini uygulamıştır” ifadesi, olgun kalkülüs henüz kurulmamış olduğu için anakronik kalıyordu. Fermat'ın maksimum-minimum ve teğet yöntemleri kalkülüsün önemli öncüllerindendir. MacTutor · Pierre de Fermat ↗

Monge düzeltmesi: Tarihler 1746–1818 olarak düzeltildi. Monge 17. yüzyıla ait değildir; bu nedenle anlatıda “18. yüzyılın sonlarında” diye açık bir zaman geçişi eklendi. Descriptive geometry sistemini 1790'larda derslerinde geliştirdi ve 1799'da Géométrie descriptive yayımlandı. MacTutor · Gaspard Monge ↗

Son cümle: “Avrupalı matematikçiler Eski Yunanlıların yaklaşık on yüzyılda ürettiğinden daha fazla matematiği 1550–1700 arasında geliştirdi” biçimindeki karşılaştırma nicel olarak doğrulanması güç ve farklı matematik geleneklerini tek ölçüte indirgeyen güçlü bir yargı olduğu için ana metinde “çok hızlı gelişme” şeklinde ihtiyatlılaştırıldı; özgün kaynak bağlantısı burada korunmuştur.

ASTRONOMI

1543 NICOLAUS COPERNICUS · DE REVOLUTIONIBUS

Nicolaus Copernicus (1473–1543)'un De revolutionibus orbium coelestium ↗ adlı eseri 1543'te yayımlandı. Copernicus, Dünya'yı evrenin hareketsiz merkezi olarak kabul eden geleneksel düzen yerine, Dünya'nın da diğer gezegenlerle birlikte Güneş çevresinde hareket ettiği matematiksel bir sistem kurdu.

Modeli bugünkü anlamda bütünüyle modern değildi; dairesel hareketler ve episikller kullanmayı sürdürüyordu. Buna rağmen gök düzeninin matematiksel olarak yeniden kurulabileceğini göstermesi, sonraki astronomi için temel bir dönüşüm oluşturdu.

Copernicus, De revolutionibus içindeki Güneş merkezli sistem şeması
Copernicus, De revolutionibus (1543): Güneş merkezli düzenin şeması. Wikimedia Commons; eser kamu malı.
Ayrıntı

Eklenen kronolojik eşik: Önceki astronomi notunda Copernicus ayrı bir madde halinde bulunmuyordu. Dönemin sonraki gözlem, ölçüm ve hesap gelişmelerinin dayandığı temel kozmolojik dönüşümü görünür kılmak için 1543 başlangıç noktası olarak eklendi.

Kontrol / birincil eser: Library of Congress, 1543 tarihli ilk baskının dijital nüshasını ve bibliyografik kaydını sunar. Library of Congress · De revolutionibus ↗

1570 JOHN DEE · MATEMATİK, ASTRONOMİ VE NAVİGASYON

John Dee (1527–1608), matematik, astronomi, kozmografi ve navigasyonu birbirine bağlı bilgi alanları olarak ele aldı. 1570'te Henry Billingsley'nin Euclid'in Elements'ının ilk basılı İngilizce çevirisine yazdığı Mathematicall Praeface ↗, teorik ve uygulamalı matematik bilimlerini geniş bir ağ içinde sınıflandırıyordu.

Dee örneği, astronomik bilginin yalnız göğün kuramsal açıklaması olarak değil; takvim, kozmografi, ölçüm ve denizcilikle ilişkili uygulanabilir matematiksel bilgi olarak da önem kazandığını gösterir.

Ayrıntı

Önceki FDBM kaydı: Astronomi kolonunda yalnız “John Dee (1527–1608)” başlığı bulunuyordu; neden bu kolonda yer aldığı açıklanmamıştı.

Kontrol: Oxford Museum of the History of Science, Dee'nin 1570 Mathematicall Praeface'ını matematiğin çok sayıda sanat ve bilimi bir araya getiren kapsamlı bir sınıflandırması olarak ele alır. Oxford MHS · John Dee and Thomas Digges ↗

Birincil kaynak: John Dee, Mathematicall Praeface (1570) ↗

1572–1598 TYCHO BRAHE · YENİ YILDIZ VE HASSAS GÖZLEM

Tycho Brahe (1546–1601), 1572'de Cassiopeia'da beliren “yeni yıldız”ın Ay'ın ötesinde olduğunu gösteren gözlemleriyle göklerin değişmez olduğu yönündeki Aristotelesçi kabulü sarstı. Sonraki yıllarda Ven adasındaki Uraniborg gözlemevinde teleskop öncesi astronominin en hassas sistematik gözlem programlarından birini yürüttü.

1576–1580 arasında kurulan Uraniborg ve büyük gözlem aletleri, astronomiyi tekil gözlemlerden uzun süreli, karşılaştırılabilir ve kayıt altına alınan ölçümlere taşıyan önemli bir kurumsal eşik oluşturdu. Tycho'nun verileri daha sonra Kepler'in gezegen hareketleri çalışmalarının temelini oluşturacaktı.

Tycho Brahe Uraniborg gözlemevi, 1598
Tycho Brahe'nin Uraniborg gözlemevi, Astronomiae instauratae mechanica (1598). Wikimedia Commons / UNESCO Astronomy Heritage; kamu malı.
Ayrıntı

Eklenen örnek: 1572 gözlemi, “değişmez gök” düşüncesinin gözlemsel olarak sorgulanmasını; Uraniborg ise hassas ölçümün kurumsallaşmasını görünür kıldığı için kronolojiye eklendi.

Kontrol: NASA, Tycho'nun 1572'deki yeni yıldızın Ay'ın çok ötesinde bulunduğunu göstererek göklerin değişmezliği fikrinin terk edilmesine katkı sağladığını belirtir. NASA · Tycho Supernova ↗

Gözlemevi: UNESCO Astronomy Heritage, Uraniborg'un 1576–1580 arasında kurulduğunu ve Tycho'nun büyük araçlarla 1000'den fazla yıldız için yeni gözlem tabloları üretmesini mümkün kıldığını aktarır. UNESCO Astronomy Heritage ↗

1577 TAKİYÜDDİN · İSTANBUL RASATHANESİ

Takiyüddin (1526–1585)'in İstanbul'da kurduğu rasathane 1577'de tamamlandı. Büyük gözlem araçlarının yanında, gökcisimlerinin konum ve hareketlerini daha hassas kaydetmek amacıyla kullanılan mekanik bir astronomik saat de bulunuyordu.

Bu örnek, aynı yüzyılda İstanbul ile Tycho Brahe'nin Kuzey Avrupa'daki gözlem programlarının hassas ölçüm, yeni aletler ve astronomik tabloları yenileme gibi ortak sorunlarla uğraştığını gösterir. Böylece erken modern astronomi yalnız Avrupa içindeki bir çizgi olarak değil, daha geniş bir gözlem ve ölçüm coğrafyası içinde okunabilir.

Takiyüddin İstanbul Rasathanesi'nde küre
İstanbul Rasathanesi'nde Takiyüddin'e ait küreyi gösteren minyatür ayrıntısı, yaklaşık 1575–1580. Wikimedia Commons; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi kaynaklı, kamu malı.
Ayrıntı

Eklenen küresel karşılaştırma: Önceki notta bulunmayan İstanbul Rasathanesi, aynı dönemin astronomi tarihini yalnız Batı Avrupa üzerinden okumamak için eklendi.

Kontrol: UNESCO Dünya Mirası adaylık dosyasında İstanbul Rasathanesi'nin 1577'de tamamlandığı; büyük bir armillary sphere ve gezegenlerin konum/hızlarını ölçmeye yarayan hassas mekanik astronomik saat kullandığı belirtilir. UNESCO · Jantar Mantar nomination dossier, comparative astronomy section ↗

Not: Rasathanenin kuruluş yılı için kaynaklarda 1575–1577 aralığında farklı aşamalar verilebilir; burada yapının tamamlanması için UNESCO dosyasındaki 1577 tarihi kullanıldı.

1579–1591 JOST BÜRGI · HASSAS SAAT, ALET VE HESAP

Jost Bürgi (1552–1632), 1579'dan itibaren Kassel'de Landgrave Wilhelm IV'ün çevresinde astronomik gözlemler için çalışan saat ve alet yapımcısı, matematikçi ve astronomdu. Sekstantlar, gök küreleri ve dönemine göre olağanüstü hassas saatler yaptı.

Bürgi'nin çalışmaları astronomide gözlem, hassas zaman ölçümü, mekanik araç ve matematiksel hesap arasındaki ilişkinin giderek güçlenmesinin iyi bir örneğidir. 1580'lerde geliştirdiği saatlerin saniye düzeyinde zaman göstermesi gözlemlerin zamanla daha hassas ilişkilendirilmesine yardımcı oldu; 1591'de Copernicusçu düzene dayalı karmaşık bir astronomik saat tamamladı. Astronomik hesapları kolaylaştırmak için logaritmaya benzer bir yöntem de geliştirdi.

Jost Bürgi ve Hans Jacob Emck, astronomik equation clock, 1591
Jost Bürgi ve Hans Jacob Emck, Kassel, 1591 tarihli astronomik/equation clock. Metropolitan Museum of Art; fotoğraf Daderot / Wikimedia Commons, Public Domain Mark.
Ayrıntı

Önceki FDBM kaydı: Astronomi kolonunda yalnız “Jost Burgi (1552–1632)” başlığı vardı; astronomiyle ilişkisi açıklanmamıştı.

Kontrol / yeni kaynak: MacTutor, Bürgi'nin 1579'da Kassel'e getirildiğini, yıldız gözlemlerine yardımcı olmak üzere astronomik araçlar ve son derece hassas saatler ürettiğini; saatlerinin astronomide kullanılabilecek doğruluğa eriştiğini kaydeder. MacTutor · Jost Bürgi ↗

Neden önemli: Bu madde bir biyografi eklemekten çok, gök gözleminin artık “ne görüldüğü” kadar ne zaman ve ne hassaslıkta ölçüldüğü sorusuna bağlanmasını göstermektedir.

1582 GREGORYEN TAKVİM REFORMU · GÖKSEL ZAMANIN DÜZENLENMESİ

1582'deki Gregoryen takvim reformu, astronomik gözlem ile gündelik ve kurumsal zaman düzeninin doğrudan birleştiği önemli bir örnektir. Jülyen takviminde biriken mevsimsel kaymayı düzeltmek ve ekinoks tarihini yeniden düzenlemek için astronomi ve matematik bilgisinden yararlanıldı.

Takvim bu anlamda yalnız gökyüzünü açıklayan bir bilgi değil, toplumsal zamanın ölçülmesi ve ortaklaştırılması için kullanılan astronomik hesabın gündelik yaşama uzanan yüzlerinden biri olarak görülebilir.

Ayrıntı

Eklenen örnek: Bu madde, astronomi kolonundaki ölçüm/zaman çizgisini göksel gözlemden toplumsal zaman düzenine bağlamak için eklendi.

Kontrol: Vatikan'ın güncel tarihçesi, XIII. Gregorius'un 1578'de astronom ve matematikçileri takvim reformu için görevlendirdiğini ve reformun 1582'de ilan edildiğini belirtir. Vatican City State · Vatican Observatory history ↗

1609–1627 JOHANNES KEPLER · YÖRÜNGE, YASA VE ASTRONOMİK TABLOLAR

Johannes Kepler (1571–1630), Tycho Brahe'nin hassas gözlemlerini matematiksel olarak yeniden inceleyerek gezegen hareketinin dairesel değil eliptik yörüngelerle açıklanabileceğini gösterdi. 1609 tarihli Astronomia Nova'da ilk iki gezegen hareket yasasını ortaya koydu; 1619'da üçüncü yasa izledi.

1627 tarihli Rudolphine Tables ↗, Tycho'nun gözlemsel verileri ile Kepler'in matematiksel astronomisini bir araya getirerek gezegen ve yıldız konumlarının çok daha güvenilir hesaplanabilmesini sağladı. Böylece hassas gözlemin matematiksel yasa ve hesap tablosuna dönüşmesi belirginleşti.

Ayrıntı

Eklenen kronolojik bağ: Bürgi'nin ölçüm araçlarından Galileo'nun teleskopik gözlemine geçerken Tycho'nun verilerinin matematiksel yasaya dönüşmesini görünür kılmak için Kepler maddesi eklendi.

Kaynak: Oxford Cabinet, 1627 Rudolphine Tables'ın Tycho Brahe'nin gözlemleriyle başlayan ve Johannes Kepler tarafından tamamlanan çalışmanın yayımlanmış biçimi olduğunu gösterir. University of Oxford · Rudolphine Tables ↗

1610 GALILEO · TELESKOPLA GÖKYÜZÜNÜN YENİDEN GÖRÜLMESİ

Galileo Galilei (1564–1642), teleskobu gökyüzüne yönelterek 1610'da yayımladığı Sidereus Nuncius ↗'ta Ay'ın yüzeyindeki düzensizlikleri, Samanyolu'nun çok sayıda yıldızdan oluştuğunu ve Jüpiter çevresindeki dört uyduyu duyurdu.

Teleskop burada yalnız daha uzağı gösteren bir araç değildi; çıplak gözün sınırlarını aşan teknik bir duyum uzantısı haline geldi. Böylece göğe ilişkin yerleşik kabuller, yeni bir araçla elde edilen gözlemsel kanıt karşısında doğrudan sınanabilir hale geldi.

Galileo Sidereus Nuncius Ay çizimi
Galileo, Sidereus Nuncius (1610): teleskopik Ay gözlemini aktaran çizim. Wikimedia Commons; kamu malı.
Ayrıntı

Eklenen örnek: Teleskop, astronomide gözlem ölçeğini değiştiren en açık teknik eşiklerden biri olduğu için kronolojiye eklendi.

Kontrol: Museo Galileo, 1610 gözlemlerinin Ay'ın Dünya gibi dağ ve vadilere sahip olduğunu, Samanyolu'nun yıldızlardan oluştuğunu ve Jüpiter'in dört uydusunun bulunduğunu gösterdiğini belirtir. Museo Galileo · Galileo's Astronomy ↗

1667 OBSERVATOIRE DE PARIS · ASTRONOMİ, MERİDYEN VE HARİTACILIK

Observatoire de Paris'nin kuruluşu, astronomik gözlemin giderek devlet destekli, sürekli ve kurumsal bir faaliyete dönüşmesinin önemli örneklerinden biridir. 21 Haziran 1667'de gelecekteki gözlemevinin yerinde Güneş gözlemleriyle Paris meridyeni belirlendi; bina bu kuzey–güney doğrultusunu temel alacak biçimde kuruldu.

Denizcilik, jeodezi ve haritacılığın daha doğru konum bilgisine duyduğu ihtiyaç astronomik gözlemi bu alanlarla giderek daha fazla birleştirdi. Böylece gökyüzünün ölçülmesi aynı zamanda Dünya üzerindeki konumların, haritaların ve referans çizgilerinin daha hassas kurulmasının araçlarından biri haline geldi.

Paris Gözlemevi tarihsel görünümü
Paris Gözlemevi. Önceki FDBM'de kullanılan görsel korunmuştur; görsele tıklandığında kaynak sayfası açılır.
Ayrıntı

Önceki ifade: “Bilime yönelik itici güç, özellikle sürekli yapılması ve güncellenmesi gereken sayısız deniz ve bölgesel haritalar tarafından daha da ileriye götürüldü; sömürge misyonlarının başarısı, doğruluklarına dayanıyordu. Ülkeler yeni kartografik bilgiler hakkındaki bilgilerini dikkatlice korurken, Fransız, Hollandalı ve İngilizlerin ana meridyenin yerini tartışması şaşırtıcı değildir.”

Düzeltme: Denizcilik ve devlet haritacılığının hassas konum bilgisine duyduğu ihtiyaç korunmuştur; ancak 17. yüzyıldaki farklı referans meridyenleri, daha sonra ortaya çıkacak uluslararası tek bir başlangıç meridyeni tartışmasıyla özdeşleştirilmemiştir.

Kontrol: Paris Gözlemevi'nin resmî dijital tarihçesi, Picard ve çalışma arkadaşlarının 21 Haziran 1667'de Güneş'in sabah ve öğleden sonraki yüksekliklerinden gelecekteki gözlemevinin referans meridyenini çıkardıklarını aktarır. Observatoire de Paris · La Méridienne ↗

1675 GREENWICH GÖZLEMEVİ · ASTRONOMİ VE BOYLAM

Royal Observatory, Greenwich 1675'te II. Charles döneminde kuruldu ve John Flamsteed ilk Astronomer Royal olarak görevlendirildi. Kuruluşun açık amaçlarından biri, yıldızların ve gezegenlerin konum ve hareketlerini daha doğru belirleyerek denizde boylamın bulunmasını ve navigasyonun geliştirilmesini sağlamaktı.

Paris ve Greenwich gözlemevleri birlikte düşünüldüğünde, astronominin artık tek tek bilginlerin gözlemlerinden ibaret olmadığı; devlet, denizcilik, haritacılık, standart referanslar ve sürekli veri üretimiyle ilişkili bir ölçüm altyapısına dönüşmeye başladığı görülür.

Ayrıntı

Eklenen kurum: Paris Gözlemevi maddesinin denizcilik ve haritacılık bağlantısını tek bir örneğe bırakmamak ve boylam problemini doğrudan kuruluş amacı olan bir kurumla göstermek için eklendi.

Birincil belge: 22 Haziran 1675 tarihli kuruluş emri, gözlemevinin “yerlerin boylamının bulunması” yoluyla navigasyon ve astronomiyi geliştirme amacıyla kurulacağını açıkça belirtir. Royal Observatory Greenwich · founding warrant ↗

1687 ISAAC NEWTON · GÖK VE YERYÜZÜNÜN AYNI MEKANİĞİ

Isaac Newton (1642–1727)'ın 1687 tarihli Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica ↗'sı hareket yasaları ile evrensel çekimi aynı matematiksel çerçevede ele aldı.

Bu eşikte astronomi ile fizik arasındaki sınır yeni bir biçim aldı: yeryüzündeki hareket ile gezegenlerin ve Ay'ın hareketi, birbirinden ayrı doğa alanları olmak yerine aynı matematiksel ilkelerle açıklanabilir hale geldi. Böylece Copernicus'la başlayan gök düzeninin yeniden kurulması, Newton'da genel bir matematiksel doğa açıklamasına bağlandı.

Ayrıntı

Eklenen kapanış eşiği: 1687, astronomi kolonundaki gözlem–ölçüm–hesap çizgisinin fiziksel yasa ile birleşmesini göstermek için kronolojinin sonuna eklendi.

Kontrol: Newton Project, Principia'nın ilk yayımına giden metinlerde gezegen yörüngeleri ile ters-kare kuvvet yasasının matematiksel ilişkisinin merkezde olduğunu gösterir. Newton Project · Principia-related texts ↗

Birinci baskı: Cambridge University Library, Newton'un kendi notlarıyla işaretlenmiş 1687 ilk baskı nüshasını korur. Cambridge University Library ↗

16.–17. yy · yorum MEKANİK-MATEMATİKSEL ZAMAN · DOĞAL RİTİMDEN STANDART ÖLÇÜYE?

Astronomi, mekanik saat, takvim, haritacılık ve navigasyon arasındaki ilişkinin giderek güçlenmesiyle mekanik-matematiksel bir zaman anlayışının temellerinin atıldığı düşünülebilir mi? Gök olaylarını karşılaştırabilmek için zamanın giderek daha hassas, eşit ve tekrarlanabilir birimler halinde ölçülmesi gerekiyordu.

Bu dönüşümün, sonraki yüzyıllarda doğal ve yerel ritimlerden görece bağımsız, standartlaştırılmış zaman düzenlerinin ve giderek hızlanan kent yaşamının teknik ve epistemik koşullarından birini oluşturduğu düşünülebilir. Ancak 1500–1700 dönemi için bunu tamamlanmış bir “çizgisel hız rejimi” olarak değil, sonraki dönüşümün oluşmakta olan zemini olarak okumak daha ihtiyatlı görünüyor.

(A.Ç.G. Kent III, s.21–24/42 ↗ ve A.R. Mimarlık, s.7–9/33 ↗)

Ayrıntı

Yorum notu: Bu kart tarihsel bir olguyu tek neden-sonuç ilişkisiyle ileri sürmek yerine, yukarıdaki kronolojiden çıkan bir araştırma sorusunu görünür bırakır. Bürgi ve Takiyüddin'deki hassas saat, Gregoryen takvim reformu, Paris ve Greenwich'teki meridyen/boylam çalışmaları zamanın giderek daha hassas ve karşılaştırılabilir ölçülmesini somutlaştırır.

Sınır: Fabrika saati, demiryolu zamanı ve geniş ölçekli kent zaman disiplininin belirleyici hale gelmesi daha sonraki sanayileşme süreçleriyle ilişkilidir. Bu nedenle ana metindeki ifade “temellerinin atılması / koşullarından biri” düzeyinde tutulmuştur.

SANAT · MÜZIK

yak. 1600–1700 17. YÜZYIL GÖRSEL SANATLARI · BAROK, KLASİSİZM VE NATÜRALİZM

Rönesans'ta geliştirilen doğrusal perspektif ve geometrik mekân bu evrede ortadan kalkmadı; tersine artık sanatçının elindeki yerleşik araçlardan biri haline geldi. Bu nedenle Akıl Evresi'nde aynı perspektif tarihini yeniden anlatmak yerine, 17. yüzyılda bu mirasın ışık, hareket, doğallık, dramatik etki ve izleyicinin mekâna katılması gibi yeni arayışlarla nasıl kullanıldığına bakmak daha anlamlı görünüyor.

Dönemi tek bir “Barok üslup” içinde toplamak da yeterli değildir. Roma'da Annibale Carracci'nin klasik ideal ile doğa gözlemini birleştiren yaklaşımı ve Caravaggio'nun yoğun natüralizmi ve ışık-gölge kullanımı farklı yollar açtı. Yüzyıl ortasına gelindiğinde klasisizm ile natüralizm birçok sanatçının farklı oranlarda bir araya getirdiği seçenekler haline gelmişti.

Ayrıntı

Önceki evre kontrolü: İstek/Rönesans Evresi Sanat–Müzik bölümünde Brunelleschi, Alberti, Raphael, Dürer, Vredeman de Vries ve başkaları üzerinden doğrusal perspektifin kuruluşu zaten ayrıntılı biçimde ele alınıyor. Bu nedenle Akıl Evresi'ndeki eski “Perspektif Tarihi” paragrafı ana metne tekrar aktarılmadı.

Önceki ifade · Doğu/Batı perspektifi: Eski metin, “Doğulu ressamlar doğrusal perspektifi keşfetmemişlerdi ve bu nedenle hiç kullanmamışlardı” diyerek Çin resmindeki uzun el rulolarını “düzlemsel perspektif / açı koruyan izdüşüm” terimiyle açıklıyordu. Bu ifade çok farklı Doğu Asya resim geleneklerini tek bir kategoriye indirgediği ve haritacılık/projeksiyon terminolojisini resim formatıyla karıştırabildiği için bu aktarımda kullanılmadı.

Karşılaştırmalı kontrol: Metropolitan Museum of Art'ın Çin el ruloları üzerine açıklaması, el rulosunun tek bir sabit bakış noktasından çok, izleyicinin resmi bölüm bölüm açarak zaman ve mekân içinde ilerlediği farklı bir görme deneyimi kurduğunu vurgular. Bu konu daha sonra karşılaştırmalı görsel kültür başlığı altında ayrıca ele alınabilir. The Met · Chinese Handscrolls ↗

17. yüzyıl kontrolü: The Met'in Barok değerlendirmesi, yüzyıl ortasında klasisizm ve natüralizmin birbirini dışlayan tekil sistemler olmaktan çok sanatçıların birlikte kullandığı seçenekler olduğunu gösterir. The Met · Going for Baroque ↗

1607–1637 OPERA · SARAY GÖSTERİSİNDEN KAMUSAL SAHNEYE

17. yüzyıl başında müzik, şiir, drama, resim, kostüm ve mimari sahne tasarımını bir araya getiren opera yeni bir sanat biçimi olarak belirginleşti. Claudio Monteverdi'nin Orfeo'su (1607) erken operanın temel eşiklerinden biri olarak kabul edilir.

Başlangıçta saray çevrelerinde gelişen opera, 1637'de Venedik'te ilk kamusal opera evinin açılmasıyla farklı bir toplumsal zemine taşındı. Böylece müzikli gösteri yalnız hükümdar ve aristokrat patronajına bağlı bir temsil olmaktan çıkıp bilet alan kentli seyircinin de katıldığı bir kamusal kültür biçimine dönüşmeye başladı. Sahne perspektifi, değişebilir dekorlar, mekanik düzenekler ve salon mimarisi de bu yeni deneyimin parçalarıydı.

Il Pomo D'Oro için 1668 tarihli sahne tasarımı
Mathäus Küsel, Ludovico Ottavio Burnacini'den sonra, Il Pomo D'Oro için sahne tasarımı, 1668. The Metropolitan Museum of Art / Wikimedia Commons, CC0.
Ayrıntı

Eklenen gelişme: Önceki Akıl Evresi notunda opera ve yeni kamusal müzik mekânları yoktu. Oysa bu gelişme sanat, müzik, mimarlık ve kent yaşamını aynı olayda birleştirdiği için Sanat–Müzik bölümü açısından güçlü bir tarihsel örnek oluşturuyor.

Kontrol: The Met, Monteverdi'nin Orfeo'sunu (1607) erken operanın temel eserlerinden biri olarak değerlendirir ve Venedik'teki ilk kamusal opera evinin 1637'de açıldığını belirtir. The Metropolitan Museum of Art · The Opera ↗

Görsel bağlantı ilkesi: Görsel dosyası The Met'in açık erişim görüntüsüdür; görselin kendisi Commons sayfasına değil, doğrudan eserin The Met koleksiyon sayfasına bağlanmıştır.

1618–1619 DESCARTES · MÜZİK BİR MATEMATİK VE DOĞA PROBLEMİ OLARAK

René Descartes'ın ilk kitabı olan Compendium Musicae, 1618 sonunda yaptığı müzik aletleri ve rezonans deneyleri ile uyum ve aralıkların doğası üzerine tartışmalarından doğdu; metni 1 Ocak 1619'da Isaac Beeckman'a sundu.

Bu nedenle Descartes için müzik yalnız estetik bir alan değildi. Ses, titreşim, aralık, oran ve işitme; matematiksel düzen ile duyusal deneyimin nasıl birbirine bağlandığını araştırabileceği erken bir çalışma alanı oluşturuyordu. Daha sonraki mekanik ve doğa felsefesine uzanan düşüncelerinin müzikle tek yönlü bir neden-sonuç ilişkisi içinde doğduğunu söylemek yerine, müziğin onun erken araştırmalarındaki önemli deneysel ve matematiksel alanlardan biri olduğunu söylemek daha ihtiyatlı görünüyor.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Müzikal gözlemler Descartes'ın titreşen tellerin armonik tonlarına ilişkin ilk gözlemlerine yol açtı; bu da mekanik, boşlukta hareket ve en sonunda onun evrene ilişkin süreklilik teorisine ilişkin daha geniş değerlendirmelere yol açtı.”

Önceki kaynak: Peter Pesic, Music and the Making of Modern Science (2014). FDBM kütüphanesinde kullanılan nüsha korunuyor.

Kontrol / yeni kaynak: The Cambridge Descartes Lexicon, Compendium Musicae'nin Descartes'ın ilk kitabı olduğunu ve 1618 sonundaki alet/rezonans deneyleriyle consonance tartışmalarından doğduğunu belirtir. Cambridge University Press · Compendium of Music ↗

Neden değiştirildi: Pesic'in müzik ile Descartes'ın daha geniş doğa felsefesi arasındaki bağlantısı değerli olmakla birlikte, “müzik → mekanik → evren teorisi” biçiminde tek yönlü bir nedensellik ana metinde fazla kesin görünebilirdi. Bağlantı korunarak ifade daha ihtiyatlı hale getirildi.

1636–1637 MARIN MERSENNE · HARMONIE UNIVERSELLE

Marin Mersenne (1588–1648)'in 1636–1637 tarihli Harmonie universelle'i müziği; sesin ve hareketin doğası, consonance ve dissonance, ses, şarkı, kompozisyon, mekanik ve çok çeşitli müzik aletleriyle birlikte ele aldı.

Mersenne'nin çalışmaları, müzikteki aralık ve uyum sorunlarını yalnız geleneksel oran teorisi olarak değil, titreşen cisimlerin ölçülebilir hareketleri olarak inceleyen erken modern akustiğin önemli eşiklerinden birini oluşturdu. Böylece müzik, aritmetik oranlarla ilişkisini korurken aynı zamanda mekanik deney ve fiziksel ölçüm alanına doğru genişledi.

Ayrıntı

Önceki evre ile tekrar kontrolü: İstek/Rönesans Evresi'nin eski Sanat–Müzik sayfasında “Marin Mersenne (1588–1648)” yalnız isim olarak yer alıyor; açıklama yok. Esas eseri Harmonie universelle 1636–1637 tarihli olduğu için içerik olarak Akıl Evresi'ne taşınması daha doğru görünüyor. İstek Evresi Sanat–Müzik aktarımı hazırlanırken o çıplak isim tekrar edilmemeli.

Birincil/kurumsal kaynak: Bibliothèque nationale de France kaydı eserin 1636–1637'de sekiz bölüm ve iki cilt olarak yayımlandığını; ses ve hareket, mekanik, ses/şarkı, consonance/dissonance, çalgılar ve fiziksel-matematiksel gözlemler içerdiğini gösterir. BnF · Harmonie universelle ↗

Dijital nüsha: Gallica · cilt 1 ↗

1648 1648 · SANATIN KURUMSAL DÜZENİ: ACADÉMIE ROYALE

17. yüzyılda sanat yalnız yeni görsel biçimler üretmedi; öğretim, sınıflandırma ve değerlendirme kurumları da güçlendi. Paris'te Académie Royale de Peinture et de Sculpture 1648'de kuruldu. Akademi, sanat eğitiminin ve sanatın hangi türlerinin daha yüksek sayılacağının giderek kurallı hale gelmesinde etkili oldu.

Bu gelişme, Rönesans'taki perspektif gibi sanatçının kullandığı teknik bir araçtan farklı bir dönüşüme işaret eder: artık sanatın kendisi de kurumsal olarak sınıflandırılan, öğretilen ve ölçütleri tartışılan bir bilgi ve üretim alanı haline geliyordu. 18. ve 19. yüzyıl “akademik sanat” tartışmalarının zemini burada güçlenmeye başladı.

Ayrıntı

Eklenen kurumsal eşik: Önceki Akıl Evresi notu sanatın kurumsallaşmasındaki bu 17. yüzyıl eşiğini göstermiyordu.

Kontrol: The Metropolitan Museum of Art, Académie Royale de Peinture et de Sculpture'ün 1648'de kurulmasını 17. yüzyıl Fransız sanatının daha birleşik ve kurumsallaşmış yapısının önemli bir parçası olarak ele alır. The Met · French Drawings / Académie Royale ↗

Sonraki evre sınırı: 18.–19. yüzyılda akademik sanat, Salon sistemi ve bunlara karşı gelişen Romantizm/Realizm/İzlenimcilik gibi tartışmalar Tin Evresi'ne bırakıldı; burada yalnız 1648'deki kurumsal başlangıç gösteriliyor.

yak. 1650–1675 HOLLANDA ALTIN ÇAĞI · GÜNDELİK YAŞAM, EV İÇİ VE MÜZİK

17. yüzyıl Hollanda Cumhuriyeti'nde sanatın önemli bir bölümü yalnız kilise ve saray siparişleriyle değil, kentli sivil kurumlar ve varlıklı sıradan patronlar—özellikle tüccarlar— tarafından destekleniyordu. Portre, peyzaj, natürmort ve gündelik yaşamı gösteren tür resmi büyük bir üretim alanına dönüştü.

Johannes Vermeer'in Young Woman with a Lute / Lavtalı Genç Kadın'ı (yak. 1662–63) bu dönüşümün küçük ama anlamlı bir kesitini gösterir: genç kadın lavtasını akort eder; açık nota kitapları ve yerdeki viola da gamba bir düete hazırlığı düşündürür. Arkadaki Avrupa haritası ise aynı ev içi mekânda müzik, eğitim, haritacılık ve Hollanda'nın denizcilik dünyasını yan yana getirir.

Johannes Vermeer, Young Woman with a Lute, yaklaşık 1662-63
Johannes Vermeer, Young Woman with a Lute, yak. 1662–63. The Metropolitan Museum of Art / Wikimedia Commons, kamu malı (Open Access).
Ayrıntı

Önceki evre ile ilişki: İstek/Rönesans bölümündeki sanatın Kilise ve Saray himayesinden görece bağımsızlaşması ve sanat piyasasının oluşması bilgisi burada yeniden anlatılmadı. Bunun yerine 17. yüzyıl Hollanda Cumhuriyeti, o önceki dönüşümün gündelik yaşam ve ev içi temsilinde nasıl görünür hale geldiğine ilişkin somut bir örnek olarak kullanıldı.

Kontrol · patronaj: The Met'in 1600–1800 Low Countries kronolojisi, Hollanda kentlerindeki resim okullarının geliştiğini ve sivil kurumlarla denizaşırı ticaretten zenginleşen tüccarlar dahil varlıklı kentlilerin temel patronlar olduğunu belirtir. The Met · Low Countries 1600–1800 ↗

Kontrol · görsel: The Met'in eser açıklaması, genç kadının lavtasını akort ettiğini, nota kitapları ile viola da gamba'nın düete işaret ettiğini ve varlıklı gençlerin müzik eğitimi aldığını belirtir. The Met · Vermeer, Young Woman with a Lute ↗

Görsel bağlantısı: Görsel, Commons dosyasına değil doğrudan eserin The Met sayfasına bağlanmıştır; Commons/Open Access bilgisi yalnız altyazıda belirtilmiştir.

1665–1704 NEWTON · MÜZİK, SES VE RENK ARASINDA ORAN ARAYIŞI

Isaac Newton'un gençlik defterleri müzik dizisinin matematiksel bölünmesiyle ilgilendiğini gösterir. Daha sonra Principia Mathematica'da sesin havada yayılmasını matematiksel olarak ele aldı; optik çalışmalarında ise renk tayfı ile diyatonik müzik dizisi arasında oran benzerlikleri kurdu.

Newton 1666'dan itibaren prizma deneylerini yürütüyor, ışık ve renk üzerine ilk büyük sonuçlarını 1672'de yayımlıyordu. Daha sonra 1704 tarihli Opticks'te tayfı yedi renk bölgesine ayırırken bunların genişliklerini müzik dizisindeki aralık oranlarıyla ilişkilendiren bir şema kullandı. Böylece müzikal oran, bu dönemde yalnız sesin değil, başka fiziksel olguların düzenini düşünmek için de kullanılan bir analoji olmaya devam etti.

Ayrıntı

Önceki ifade: Eski metinde Newton'un “katıldığı tek operayı terk ettiği”, müzik teorisine yakından çalıştığı, daha sonra spektrumdaki renkleri tanımlamak için müzik ölçeğini kullandığı ve “bir oktavdan ayrılmanın ışığın dalga doğasına güçlü kanıt olduğunu fark etmediği” yazılıydı.

Korunan çekirdek: Newton'un gençlik defterlerindeki müzik çalışması ve renk–müzik oranı ilişkisi kaynaklarla doğrudan destekleniyor. Cambridge Whipple Library, Newton'un erken defterlerinde müzik dizisinin matematiksel bölünmesini incelediğini; Principia'da ses yayılımını matematiksel olarak ele aldığını ve Opticks'te yedi renk ile diyatonik dizi arasında oran ilişkisi kurduğunu belirtir. Whipple Library · Isaac Newton ↗

Birincil metin: Newton'un Opticks'inde renk çemberinin yedi bölümünü doğrudan müzikteki yedi ton/aralığın oranlarıyla ilişkilendiren tarif görülebilir. The Newton Project · Opticks, Book I Part II ↗

Neden sadeleştirildi: Opera anekdotu ana düşünceyi ilerletmediği için çıkarıldı. “Dalga doğasını fark etmedi” cümlesi de Pesic'in daha geniş yorumuna bağlı ve Newton'un korpüsküler ışık kuramı ile sonraki dalga kuramı tartışmasını tek cümleye sıkıştırdığı için ana metne alınmadı. Ayrıca yedi renk şemasının oluşumunda müzik analojisinin rolünün derecesi tarih yazımında tartışmalıdır; burada yalnız Newton'un bizzat kurduğu oran benzerliği gösterildi.

Dönem sınırı: Opticks 1704'te yayımlanmış olsa da kart Akıl Evresi'nde tutuldu; çünkü prizma deneyleri ve ışık-renk kuramının ana gelişimi 1660'lar–1670'lere aittir. 1704 tarihi, bu çalışmaların kitap halinde yayımlanma sınırını gösterir.

FIZIK

1638–1687 DENEYDEN MATEMATİKSEL YASAYA

17. yüzyıl fiziğinin ayırt edici dönüşümlerinden biri, tek tek deneylerin ve mekanik problemlerin giderek ölçülebilir nicelikler arasındaki genel ilişkiler olarak ifade edilmeye başlanmasıydı. İstek/Rönesans Evresi'nde ele alınan Galileo'nun hareket araştırmaları ile Boyle, Pascal ve Otto von Guericke'nin basınç ve boşluk deneyleri bu deneysel zemini zaten görünür kılıyor.

Akıl Evresi'nde bu gelişmeleri tekrar etmek yerine, deneysel bulguların zaman, kuvvet, hareket, esneklik ve yörünge gibi nicelikler üzerinden daha genel matematiksel yasalara dönüşmesine bakmak daha anlamlı görünüyor. Huygens'in sarkaç ve hareket çalışmaları, Hooke'un esneklik yasası ve Newton'un Principia'sı bu dönüşümün birbirini tamamlayan örnekleridir.

Ayrıntı

Önceki evre kontrolü: İstek/Rönesans Evresi Fizik bölümünde Galileo'nun 1638 tarihli İki Yeni Bilim'i; Robert Boyle'un New Experiments Physico-Mechanical'ı; Blaise Pascal'ın boşluk deneyleri ve Otto von Guericke'nin Magdeburg deneyleri zaten yer alıyor. Bu nedenle aynı kişiler ve deneyler Akıl Evresi'nde ayrı kartlar halinde tekrarlanmadı.

Galileo bağlantısı: Galileo'nun düşen cisimler ve ivmelenen hareket üzerine çalışmaları, hareketi nitel Aristotelesçi açıklamalardan ölçülebilir zaman–mesafe ilişkilerine taşıyan temel eşiklerden biridir. Museo Galileo · Law of Falling Bodies ↗

Bu evredeki odak: “Bilimsel gelişmeler büyük bir hız kazandı” biçimindeki eski genel ifade, hangi değişimin kastedildiğini göstermiyordu. Ana metin bu nedenle hız söylemi yerine deneysel ölçümün matematiksel yasa ve genel mekanik ilkelere dönüşmesi üzerinden kuruldu.

1656–1673 CHRISTIAAN HUYGENS · SARKAÇ, ZAMAN VE DİNAMİK

Christiaan Huygens (1629–1695), 1650'lerin ortasında sarkacı saatlerin düzenleyicisi olarak kullanarak zaman ölçümünün hassasiyetini büyük ölçüde artırdı. 1673 tarihli Horologium Oscillatorium'da ise saat tekniğinin ötesine geçerek sarkacın hareketini matematiksel olarak inceledi.

Bu çalışma, fiziksel bir düzenekteki hareketin ideal geometrik biçimler, periyot, uzunluk ve merkezcil hareket gibi niceliklerle çözümlenmesine güçlü bir örnek oluşturdu. Böylece hassas zaman ölçümü yalnız astronominin yardımcısı değil, hareket yasalarını sınamaya ve kurmaya yarayan fiziksel bir araç haline geldi.

Christiaan Huygens'in sarkaçlı saat çizimi
Christiaan Huygens'in erken sarkaçlı saat çizimi. Wikimedia Commons, kamu malı. Görsele tıklanınca Smithsonian'ın Horologium Oscillatorium sayfası açılır.
Ayrıntı

Eklenen gelişme: Eski Akıl Evresi Fizik notunda Huygens yer almıyordu. Oysa sarkaçlı saat ile dinamik arasındaki bağ, bu dönemin “ölçüm → matematik → fizik yasası” yönelimini doğrudan gösteriyor.

Kaynak: Smithsonian Libraries, 1673 tarihli Horologium Oscillatorium'u Huygens'in matematik ve hareket halindeki cisimlerin dinamiği bilgisiyle sarkacın bir saati nasıl düzenleyebileceğini açıkladığı eser olarak tanımlar. Smithsonian Libraries · Horologium Oscillatorium ↗

Görsel bağlantı ilkesi: Görsel dosyası Commons üzerinden sunulsa da tıklanabilir bağlantı Commons'a değil, doğrudan eserin Smithsonian sayfasına gider.

1676–1678 ROBERT HOOKE · ESNEKLİK BİR YASA OLARAK

Robert Hooke (1635–1703), bir yayın içinde 1676'da anagramla sakladığı ve 1678 tarihli Lectures de Potentia Restitutiva, or Of Spring'de açıkça yayımladığı ilişkiyle, bir yayın ya da elastik cisme uygulanan kuvvet ile oluşan uzama arasındaki orantılılığı ifade etti.

Bugün Hooke yasası olarak anılan bu ilişki, erken modern fizikte önemli bir değişimi görünür kılar: “yay esnektir” gibi nitel bir özellik, deneyle ölçülebilen iki nicelik arasında genellenebilir matematiksel ilişkiye dönüşür. Bu yaklaşım daha sonra malzeme davranışı, titreşim ve mühendislik mekaniğinin temel örneklerinden biri haline geldi.

Ayrıntı

Eklenen gelişme: Hooke eski Akıl Evresi Fizik notunda yoktu. Oysa kuvvet–uzama ilişkisinin deneyden matematiksel yasaya dönüşmesi, bölümün kronolojik mantığı için çok doğrudan bir örnek.

Kontrol: American Institute of Physics, Hooke'un 1676'da ilişkiyi bir anagramla öncelik kaydı olarak sakladığını ve 1678 tarihli Lectures de Potentia Restitutiva'da yayınladığını; modern biçimde kuvvet ile yay uzamasının orantılılığını ifade ettiğini açıklar. AIP · Introducing Laws of Physics ↗

Tekrar kontrolü: Hooke'un mikroskop ve biyoloji çalışmaları Akıl Evresi'nin Biyoloji bölümünde ayrıca yer alıyor. Bu kart yalnız esneklik ve mekanik yasa bağlamını ele alır; biyoloji içeriğini tekrar etmez.

1679–1684 YÖRÜNGE PROBLEMİ · HOOKE, WREN, HALLEY VE NEWTON

Newton'un 1687'deki sentezi tek başına ortaya çıkmadı. 1679'dan itibaren Robert Hooke ile Newton arasındaki yazışmalar ve 1684 başında Hooke, Christopher Wren ve Edmond Halley arasındaki tartışmalar, gezegenleri Güneş çevresinde tutan kuvvetin uzaklığın karesiyle ters orantılı olması halinde nasıl bir yörünge oluşacağını önemli bir matematiksel problem haline getirdi.

Edmond Halley'nin Ağustos 1684'te Cambridge'de Newton'u ziyaret ederek bu soruyu ona yöneltmesi, Newton'un aynı yıl De motu corporum in gyrum adlı kısa çalışmasını hazırlamasına ve ardından Principia'ya uzanan araştırma sürecine girmesine katkıda bulundu. Böylece fiziksel bilginin yalnız bireysel deha değil, soru, yazışma, tartışma ve matematiksel ispatın dolaşımı içinde oluştuğu da görünür hale gelir.

Ayrıntı

Neden eklendi: Eski metin Newton'u gelişmelerin tek başlangıç noktası gibi gösteriyordu. Newton'un başarısını küçültmeden, sorunun Hooke, Wren ve Halley ile birlikte dolaşımını görünür kılmak bilimsel bilginin oluşumunu daha doğru anlatıyor.

Kontrol: Newton Project, 1684 başında Halley, Hooke ve Wren'in yörünge dinamiğini ve ters-kare kuvveti tartıştıklarını; Halley'nin Newton'u ziyaretinin ardından Newton'un Kasım 1684 civarında De motu corporum in gyrum'u gönderdiğini belirtir. Newton Project · Principia-related texts ↗

Astronomi kolonu ile sınır: Astronomi aktarımında 1687, gök gözlemi ve hesapların fiziksel yasayla birleştiği eşik olarak zaten yer alıyor. Bu Fizik kartı gezegen modelini yeniden açıklamak yerine kuvvet–hareket probleminin bilimsel ve matematiksel oluşumuna odaklanır.

1687 ISAAC NEWTON · PRINCIPIA VE GENEL MEKANİK

Isaac Newton (1642–1727), 1687'de yayımlanan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica —Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri— içinde üç hareket yasasını ve evrensel çekim kuramını ortak bir matematiksel çerçevede bir araya getirdi.

Bu çerçevenin en önemli sonuçlarından biri, yerde düşen veya fırlatılan cisimlerle Ay'ın ve gezegenlerin hareketlerinin artık birbirinden ayrı iki doğa alanı olarak değil, aynı hareket ve kuvvet ilkeleriyle araştırılabilmesiydi. Böylece “mekanik”, belirli makinelerin bilgisinin ötesinde doğadaki hareketleri genel ilkeler altında inceleyen matematiksel bir fizik haline gelmeye başladı.

Newton'un Principia Mathematica eserinin 1687 başlık sayfası
Newton, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica, 1687, başlık sayfası. Wikimedia Commons, kamu malı. Görsele tıklanınca Newton Project'teki eser kaydı açılır.
Ayrıntı

Eski metindeki görev düzeltmesi: Newton, Cambridge'de “fizikçi” unvanıyla ya da Royal Society öğretim görevlisi olarak çalışmıyordu. 1669'da Lucasian Matematik Profesörü oldu; Royal Society'ye 1672'de Fellow seçildi ve ancak 1703'te başkan oldu. University of Cambridge · Newton manuscripts collection ↗

Üç yasa: Eski metindeki “üç hareket kanunu ve bir evrensel çekim kanunu olmak üzere dört kanun” ifadesi mekanik olarak sayılmadı. Principia açıkça üç Leges Motus verir; evrensel çekim ise eserin ilerleyen bölümlerinde bu hareket ilkeleriyle birlikte geliştirilen genel fiziksel kuramdır. Newton Project · Leges Motus ↗

Kalkülüs düzeltmesi: Newton 1660'larda kendi “fluxions” yöntemini geliştirdi; Leibniz de kalkülüsü bağımsız olarak geliştirdi ve farklı bir gösterim yayımladı. Bununla birlikte, Principia'nın yayımlanan ispatlarının büyük bölümü geometrik limit ve oran yöntemleriyle sunulmuştur. Bu nedenle “Newton bu yasaları elde etmek için kalkülüsü icat etti” biçimindeki doğrusal ifade kullanılmadı.

Başlık düzeltmesi: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica için “Filozoflar için Matematiksel prensipler” yerine “Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri” karşılığı kullanıldı.

1692–1693 NEWTON · MEKANİK AÇIKLAMA VE TANRISAL DÜZEN

Newton'un doğa araştırmaları ile teoloji ilgisi birbirinden bağımsız iki yaşam alanı değildi. Ancak eski metindeki gibi, “gökcisimleri Newton yasalarına tam uymadığı için teolojiye yöneldi ve Tanrı'nın sistemi sürekli düzelttiğini savundu” demek yanıltıcı olur.

Richard Bentley'ye 1692–1693'te yazdığı mektuplarda Newton, çekimin bazı hareketleri açıklamasına rağmen gezegenlerin başlangıçtaki düzeni, dönme yönleri ve yanal hareketlerinin yalnız mekanik ilkelerle türetilmesini yeterli bulmadığını açıkça söyler ve bunları ilahi bir düzenleyici nedenle ilişkilendirir. Burada ilginç olan, matematiksel doğa yasasının Newton için metafizik ve teolojik soruları ortadan kaldırmaması; tersine yasanın açıklayabildiği ile açıklayamadığı alanın ayrıca tartışılmasıdır.

Ayrıntı

Eski ifade: “Fakat gözlemlerde gökcisimleri tamamen Newton'un kanunlarına uygun olarak hareket etmiyordu. Newton bunun sebebini anlamak için teoloji ilmine ilgi duydu ve Tanrı'nın Güneş sisteminin devamlılığını sağlamak için güneş sistemine müdahale ettiğini savundu.”

Düzeltme: Newton'un teoloji çalışmaları Principia'daki bir gözlem uyumsuzluğunun ardından başlamadı; 1670'lerde zaten yoğun teolojik çalışmalar yürütüyordu. 1692–1693 Bentley mektuplarındaki argüman daha özeldir: Newton, çekimin gezegenleri Güneş'e doğru yöneltebileceğini fakat onların yörüngesel yanal hareketlerinin ve başlangıç düzeninin yalnız çekimden çıkarılamayacağını düşünüyordu. Newton Project · Bentley mektubu, 10 Aralık 1692 ↗; 11 Şubat 1693 mektubu ↗

İhtiyat: Daha sonraki Newtonculuk ve 18. yüzyıl gök mekaniği, gezegen sisteminin kararlılığı ve düzensizliklerini çok daha ayrıntılı matematiksel problemlere dönüştürecektir. Bu sonraki gelişmeler Tin Evresi'ndeki Euler–d'Alembert–Lagrange–Laplace hattına bırakıldı.

BIYOLOJI

yak. 1600–1700 MİKROSKOP · CANLI DÜNYANIN ÖLÇEĞİ DEĞİŞİYOR

17. yüzyılda mikroskobun giderek daha etkili biçimde kullanılması, biyolojide teleskobun astronomide yarattığına benzer bir ölçek değişimi meydana getirdi. Çıplak gözle görülemeyen dokular, küçük organizmalar ve canlı yapıların ayrıntıları gözlenebilir araştırma nesnelerine dönüştü.

İlk bileşik mikroskobun kimin tarafından yapıldığı kesin değildir. Hollandalı gözlük yapımcıları Hans ve Zacharias Janssen'e yaklaşık 1590 civarında yapılan geleneksel atıf yaygındır; ancak tarihsel kanıtların geç ve tartışmalı olması nedeniyle bunu kesin bir “icat” olarak vermek doğru görünmüyor.

Ayrıntı

Önceki ifade: Eski metinde “mikroskobun icadında öncüler Zacharias ve Hans Janssen, Leonard Digges ve Thomas Digges sayılabilir” deniyordu.

Düzeltme: Janssen ailesine ilişkin atıf tarih yazımında tartışmalıdır; Science Museum Group da ilk bileşik mikroskopların Zacharias Janssen ve babasına atfedildiğini, fakat bu iddianın ihtilaflı olduğunu açıkça belirtir. Digges ailesi ise teleskop ve optik deneyler tarihi açısından önemlidir; mikroskobun icadına kesin öncü olarak yazılmaları için yeterli dayanak bulunmadığından ana metinden çıkarıldı. Science Museum Group · compound microscope ↗

Önceki evre kontrolü: İstek/Rönesans Evresi'nde Vesalius, Leonardo, Paracelsus ve erken ampirik anatomi/doğa tarihi zaten ele alınıyor. Bu nedenle burada anatominin Rönesans kökenleri yeniden anlatılmıyor; odak 17. yüzyılda canlı dünyanın yeni ölçeklerde gözlenmesine kaydırılıyor.

1628 WILLIAM HARVEY · DOLAŞIMIN DENEYSEL OLARAK GÖSTERİLMESİ

William Harvey (1578–1657), 1628 tarihli Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus adlı eserinde kalbin kanı pompaladığını ve kanın vücutta sürekli bir dolaşım içinde hareket ettiğini deney ve nicel akıl yürütmeyle savundu.

Bu çalışma, Galen'den devralınan kanın karaciğerde sürekli üretildiği düşüncesine güçlü bir itiraz oluşturdu ve fizyolojide işlevin deneyle araştırılması için önemli bir eşik haline geldi.

Ayrıntı

Önemli düzeltme: Eski metinde Harvey'nin “kılcal damarları keşfettiği” yazıyordu. Harvey dolaşımın varlığını gösterdi; fakat arterler ile venler arasındaki mikroskobik bağlantıyı doğrudan göremedi. Bu bağlantı daha sonra Marcello Malpighi'nin kurbağa akciğerlerindeki kılcal damar gözlemleriyle görünür hale geldi.

Kurumsal kaynak: Royal College of Physicians, Harvey'nin yaklaşık on yıllık araştırmasının ardından 1628'de kalbin kanı vücutta sürekli dolaştırdığı fikrini yayımladığını ve bunu deneylerle savunduğunu belirtir. RCP Museum · Ceaseless Motion ↗

Önceki evre ile ilişki: Vesalius'un 1543'te anatominin doğrudan diseksiyonla yeniden kurulması İstek/Rönesans Evresi'nde kalıyor. Harvey burada aynı yaklaşımın 17. yüzyılda yapıdan işleve doğru genişlemesini temsil ediyor.

1648 JAN BAPTIST VAN HELMONT · ÖLÇME, BİTKİ BÜYÜMESİ VE “GAZ”

Jan Baptist van Helmont (1579–1644)'un ölümünden sonra oğlu tarafından yayımlanan Ortus medicinae (1648), kimya, tıp ve fizyolojiyi bir araya getiren erken modern çalışmalardan biridir.

Van Helmont'un beş yıl süren ünlü söğüt deneyi, bitkinin kütlesindeki büyük artışı toprağın çok az kütle kaybetmesiyle karşılaştırarak büyümeyi nicel ölçüm konusu yaptı. Ancak bundan bitki maddesinin yalnızca sudan oluştuğu sonucuna varması doğru değildi. Van Helmont ayrıca “gaz” terimini bilimsel sözlüğe sokan isim olarak bilinir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Eski metin van Helmont'un deneyini “bitkilerin yalnızca suyla beslendiklerini açıklayan” bir deney olarak veriyordu. Bu sonuç tarihsel olarak van Helmont'un yorumudur; günümüzde deneyin gösterdiği şey olarak sunulamaz.

Yayın düzeltmesi: Ortus medicinae, van Helmont'un ölümünden sonra oğlu Franciscus Mercurius van Helmont tarafından 1648'de yayımlandı. Wellcome Collection · Ortus medicinae ↗

Disiplinler arası konum: Van Helmont biyolojinin yanı sıra iatrokimya ve erken pnömatik kimya açısından önemlidir. Ayrı bir kimya kolonu olmadığı için burada, canlı süreçlerin kimyasal ve nicel olarak ele alınmasının erken bir örneği olarak tutuldu.

1660–1661 MARCELLO MALPIGHI · KILCAL DAMARLAR VE MİKROANATOMİ

Marcello Malpighi (1628–1694), mikroskobu canlı dokuların ince yapısını araştırmak için sistematik biçimde kullanan başlıca 17. yüzyıl araştırmacılarındandı. 1660–61'de kurbağa akciğerinde kanın çok ince damarlar içinden geçişini gözlemleyerek arterlerle venler arasındaki kılcal bağlantıyı görünür hale getirdi.

Bu bulgu Harvey'nin dolaşım modelindeki gözlenemeyen halkayı tamamladı. Malpighi ayrıca akciğer, böbrek, deri ve civciv embriyosu gibi yapılardaki mikroskobik örgütlenmeyi inceleyerek mikroanatomi ve histolojinin gelişmesinde önemli rol oynadı.

Malpighi'nin De pulmonibus eserinden akciğer çizimi
Marcello Malpighi, De pulmonibus, akciğer ve mikroskobik damar gözlemleri. Görsel: FDBM yerel kopyası; tıklanınca eserin ilgili Internet Archive sayfası açılır.
Ayrıntı

Düzeltme · Harvey/Malpighi: Kılcal damar keşfi Harvey'ye değil Malpighi'ye bağlanmalıdır. Tarih konusunda kaynaklarda 1660 gözlemi / 1661 yayın ayrımı görülebilir; kart bu nedenle “1660–1661” aralığını kullanır.

Birincil kaynak: De pulmonibus dijital nüshası ↗

Görsel bağlantısı: Görsel dosyası FDBM sunucusunda tutuluyor; tıklanabilir bağlantısı bir görsel deposuna değil doğrudan eserin ilgili sayfasına gider.

1665 ROBERT HOOKE · MICROGRAPHIA VE “HÜCRE”

Robert Hooke (1635–1703)'un 1665 tarihli Micrographia'sı, mikroskopla görülen dünyayı ayrıntılı çizimlerle geniş bir okur kitlesine açtı. Hooke mantar dokusundaki küçük bölmeleri petek gözlerine benzeterek bunlar için “cell” (hücre) sözcüğünü kullandı.

Hooke burada canlı hücrenin bugünkü biyolojik kavramını henüz kurmuş değildi; gözlediği mantar dokusundaki boş hücre duvarlarıydı. Yine de “hücre” teriminin biyoloji tarihindeki başlangıcı ve mikroskobik yapının sistematik görselleştirilmesi açısından Micrographia temel bir eşiktir.

Robert Hooke'un Micrographia eserinden mikroskobik çizim
Robert Hooke, Micrographia (1665). Görsel: FDBM yerel kopyası. Bağlantı doğrudan Royal Society'nin Micrographia eser kaydına gider.
Ayrıntı

Önemli düzeltme: Eski metindeki “1665 yılında mikroskobu icat etti” ve “mikroorganizmayı ilk görselleştiren kişi” ifadeleri çıkarıldı. Hooke mikroskobun mucidi değildi. Asıl tarihsel eşik, kendi aletini geliştirerek yaptığı gözlemleri Micrographia'da sistematik ve görsel biçimde yayımlaması ve mantardaki bölmelere “cell” adını vermesidir.

Royal Society kontrolü: Royal Society, Micrographia'yı mikroskopi tarihinin dönüm noktalarından biri olarak tanımlar ve Hooke'un mantardaki küçük gözenekler için “cell” sözcüğünü kullandığını açıkça belirtir. Royal Society · Restoration Reading ↗

Önceki evre kontrolü: Hooke İstek Evresi'nin eski metninde de fiziksel/optik çalışmaları nedeniyle geçiyor. Bu kartta yalnız biyolojiye özgü Micrographia–hücre bağı tutuldu; fiziksel çalışmaları yeniden anlatılmadı.

1668 FRANCESCO REDI · KENDİLİĞİNDEN TÜREMEYE DENEYSEL İTİRAZ

Francesco Redi (1626–1697), 1668 tarihli Esperienze intorno alla generazione degli insetti adlı çalışmasında çürüyen et üzerindeki kurtçukların etten kendiliğinden oluşup oluşmadığını farklı biçimlerde kapatılmış kaplarla sınadı.

Sineklerin ete erişemediği örneklerde kurtçukların gelişmemesi, en azından bu olguda kendiliğinden oluşum açıklamasına güçlü bir deneysel itiraz sağladı. Buradaki tarihsel önem, bir görüşü yalnız otoriteyle tartışmak yerine koşulları değiştirerek karşılaştırmalı deneyle sınamaktır.

Ayrıntı

İhtiyatlı düzeltme: Eski metindeki “kendiliğinden türeme kuramını geçersizleştirdi” ifadesi fazla genişti. Redi'nin deneyi özellikle kurtçukların çürüyen etten kendiliğinden ortaya çıkmadığını gösterdi; mikroskobik yaşamın kökeni üzerine daha geniş tartışmalar sonraki yüzyıllarda devam etti.

Deney yapısı: Açık, kapalı ve gazlı bezle örtülü kapların karşılaştırılması, biyoloji tarihinde kontrol koşullarının açık biçimde düzenlendiği erken örneklerden biridir. OpenStax Microbiology · spontaneous generation ↗

1669–1670’ler JAN SWAMMERDAM · BÖCEK GELİŞİMİNDE SÜREKLİLİK

Jan Swammerdam (1637–1680), mikroskobik diseksiyon tekniklerini böceklerin gelişimini incelemek için kullandı. Larva, pupa ve erişkinin ayrı ayrı canlılar olmadığını; aynı organizmanın farklı gelişim evreleri olduğunu ayrıntılı anatomik gözlemlerle gösterdi.

Swammerdam'ın önemi yalnız yeni ayrıntılar görmesi değil, “metamorfoz”u ani bir yaratılış ya da bütünüyle başka bir varlığa dönüşüm olarak değil, önceden var olan yapıların aşamalı gelişimi olarak yorumlamasıydı.

Ayrıntı

Önceki ifade: Eski metindeki alyuvarı “ilk gören kişi” öncelik iddiası ana karta alınmadı; Swammerdam'ın biyoloji tarihindeki daha belirgin katkısı böcek gelişimi ve mikroskobik diseksiyon teknikleridir.

Kontrol: Swammerdam'ın ayrıntılı disseksiyonları, erişkin böceğin yapılarının larval evrede deri altında gelişmeye başladığını göstermesine ve metamorfozu süreklilik içinde yorumlamasına imkân verdi. Oxford Academic · history of insect metamorphosis ↗

1674–1677 ANTONI VAN LEEUWENHOEK · MİKROORGANİZMALARIN GÖRÜNÜR HALE GELMESİ

Antoni van Leeuwenhoek (1632–1723), kendi yaptığı yüksek kaliteli tek mercekli mikroskoplarla su, diş plağı, bitki ve hayvan dokuları gibi çok farklı örnekleri inceledi. 1670'lerin ortasından itibaren Royal Society'ye gönderdiği mektuplarda daha önce bilinmeyen çok küçük canlıları “animalcules” olarak tanımladı.

9 Ekim 1676 tarihli mektubunda biberli su ve farklı su örneklerinde çeşitli mikroskobik canlıları tarif etti; bunlardan en az birinin bakterilere karşılık geldiği düşünülür. Böylece canlı dünyanın yalnız çıplak gözle görünen organizmalardan oluşmadığı doğrudan gözlemsel bir gerçek haline geldi.

Ayrıntı

Eksik olan temel isim: Eski Akıl Evresi metni Leeuwenhoek'ü genel mikroskop paragrafında anıyor fakat ayrı bir başlık vermiyordu. Oysa mikroskobik yaşamın keşfi bölümün en karakteristik gelişmelerinden biri olduğu için ayrı karta dönüştürüldü.

Birincil arşiv: Royal Society'nin 9 Ekim 1676 tarihli mektup kaydı, Leeuwenhoek'ün biberli su, yağmur, kuyu, hendek, deniz ve nehir sularında farklı “animalcules” gözlediğini ve bunlardan birinin olası bakteri olduğunu kaydeder. Royal Society · Leeuwenhoek letter, 1676 ↗

1674–1681 MAYOW VE BORELLI · CANLI BEDENİN KİMYASAL VE MEKANİK İŞLEVLERİ

John Mayow (1641–1679), 1674 tarihli Tractatus quinque medico-physici'de solunum, hava, kas hareketi ve “nitro-aerial spirit” adını verdiği etkin hava bileşeni arasındaki ilişkiyi araştırdı. Yanma ile solunumun havanın aynı etkin bölümünü tükettiğini düşünmesi, daha sonraki oksijen kimyasına giden yolun erken fakat henüz tamamlanmamış bir aşamasıydı.

Giovanni Alfonso Borelli (1608–1679)'nin ölümünden sonra 1680–81'de yayımlanan De Motu Animalium'u ise kasları, kemikleri ve hayvan hareketini kaldıraçlar, kuvvetler ve mekanik ilkeler üzerinden çözümledi. Bu çalışma modern biyomekaniğin erken temel metinlerinden biri kabul edilir.

Ayrıntı

Mayow: Eski metindeki “oksijeni keşfetmeye çok yaklaşmıştı” çizgisi korunabilir; fakat bugünkü oksijen kavramını geriye doğru doğrudan ona yüklememek gerekir. Wellcome kaydı 1674 eserinin konularını nitro-aerial spirit, solunum, fetüs solunumu ve kas hareketi olarak doğrular. Wellcome Collection · Mayow ↗

Borelli: Eski “alyuvar hücrelerinin mikroskopik yapısını inceliyor” cümlesi ana karta alınmadı; Borelli'nin tarihsel olarak daha belirgin katkısı, hayvan hareketini mekanik olarak çözümleyen De Motu Animalium'dur. Springer ve PubMed tarihsel değerlendirmeleri eseri biyomekaniğin ilk büyük incelemelerinden biri olarak tanımlar. PubMed · Borelli / biomechanics ↗

FDBM bağlantısı: Aynı yüzyılda fizik kolonunda doğa mekanik yasalarla açıklanırken, biyoloji kolonunda da canlı bedenin bazı işlevlerinin kimyasal ve mekanik açıklamalara açılması dikkat çekicidir.

1682–1694 GREW VE CAMERARIUS · BİTKİNİN İÇ YAPISI VE CİNSEL ÜREMESİ

Nehemiah Grew (1641–1712)'un The Anatomy of Plants (1682) adlı eseri kök, gövde, yaprak, çiçek, meyve ve tohumların iç yapısını çıplak göz ve mikroskop gözlemleriyle karşılaştırdı. Grew bitki dokularının örgütlenmesini ayrıntılı çizimlerle ortaya koydu; polen ve çiçek yapıları üzerine gözlemleri bitki üremesinin anlaşılmasına zemin hazırladı.

Rudolf Jacob Camerarius (1665–1721) ise 1694'te bitkilerde cinsel üreme düşüncesi için deneysel kanıt sundu. Böylece 17. yüzyıl sonunda mikroskobik yapı gözlemi, yalnız biçimi tarif etmekten canlıların üreme işlevlerini deneysel olarak çözmeye doğru genişliyordu.

Nehemiah Grew, The Anatomy of Plants içinden bitki anatomisi çizimi
Nehemiah Grew, The Anatomy of Plants (1682). Görsel: FDBM yerel kopyası; bağlantı doğrudan eserin Wellcome Collection sayfasına gider.
Ayrıntı

Grew kontrolü: Wellcome ve Biodiversity Heritage Library, The Anatomy of Plants'ın 1682 tarihli olduğunu ve çok sayıda gravür levha içerdiğini doğrular. Grew'in bitki anatomisi araştırması, yalnız sınıflandırmadan çok bitkinin nasıl örgütlendiği ve işlediği sorusuna yönelir. Biodiversity Heritage Library · The Anatomy of Plants ↗

Bitki cinselliği: Grew ve çağdaşları çiçek organlarının üremedeki rolünü tartışmıştı; Cambridge Department of Plant Sciences, bu düşüncenin 1694'te Camerarius tarafından deneysel kanıtla güçlendirildiğini belirtir. Cambridge Plant Sciences ↗

Görsel bağlantısı: Görsel, Commons'a değil doğrudan Grew'in eser sayfasına bağlanmıştır.

MIMARLIK

17. yüzyıl başı 1600 AVRASYA GÜÇ BLOĞU MİMARİSİ

17. yüzyılda Japonya'dan Batı Avrupa'ya uzanan Avrasya dünyası, güvenilir kara ve kıyı ticareti sayesinde birbirine bağlanan büyük bir ekonomik alan oluşturuyordu. Zenginlik ve fikirler tüccarların, göçmenlerin, elçilerin ve orduların eşyalarında ve zihinlerinde dolaşıyor; mimari bilgi, malzeme ve zanaat da bu hareketlilikten payını alıyordu.

Ancak bu Eski Dünya düzeni, giderek daha verimli hale gelen okyanus ticaretiyle yeni bir baskı altına girmeye başlamıştı. 19. yüzyılda sanayileşme ve Amerika kıtalarına erişim Avrupa'nın küresel üstünlüğünü belirginleştirecekti; fakat 1600 dolaylarında Avrasya'nın eski güç merkezleri hâlâ dünya ekonomisinin başlıca odaklarıydı. Bu nedenle bu dönemin mimarlığına yalnız Avrupa'dan değil, aynı zaman dilimindeki Japonya, Çin, Tibet, Hindistan, İran, Osmanlı dünyası ve Rusya ile birlikte bakmak anlamlı görünüyor.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

1603–1636 JAPONYA · TOKUGAWA, KAPI VE İKTİDAR

17. yüzyılın başlarında Tokugawa şogunları, yaklaşık bir yüzyıllık iç savaş ve siyasal parçalanmanın ardından Japonya'yı birleştirip görece istikrarlı bir düzene kavuşturdular. Kyoto'nun büyük türbe ve tapınaklarının yenilenmesi sürerken, mimarlık siyasal hiyerarşiyi görünür kılan önemli araçlardan biri oldu.

Japoncada güç ile mimarlık arasındaki ilişkinin dile kadar işlendiği görülür: mon “kapı/geçit” sözcüğü, yetkili kişiyi ifade eden kenmon kelimesinin parçasıdır; sözcük kelimesi kelimesine “güç kapısı” gibi okunabilir. İmparator için kullanılan mikado “şerefli kapı”, kinmon ise erişimin sınırlandığı imparatorluk sarayına özgü “yasak kapı” anlamlarıyla ilişkilidir. Nikkō Tōshō-gū'daki Yōmei-mon bu törensel ve dereceli erişim düzeninin gösterişli bir örneğidir.

Nikko Toshogu Yomeimon kapısı
Nikkō Tōshō-gū, Yōmei-mon.

Buna karşılık, siyasal gücü büyük ölçüde azalan eski aristokrat aileler, şogunların gösterişli iktidar mimarisinden farklı olarak Zen Budizminin etkisindeki daha içe dönük ve sözde-rustik bir estetiği benimsediler. Katsura İmparatorluk Villası bu karşıtlığın en tanınmış örneklerinden biri oldu.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Önemli düzeltme: Önceki metindeki cümle, güçsüzleşen grubun şogunlar olduğu izlenimini veriyordu. Ana kaynakta güçsüzleşenler eski aristokrat ailelerdir; şogunlar ise tersine iktidarlarını gösterişli mimarlıkla sahnelemektedir. Metin bu anlam düzeltilerek korundu.

1573–1620 ÇİN · MİNG BÜROKRASİSİ VE WANLI MEZARI

Çin'de Ming yönetiminin kurumsal bürokrasisi, imparatorluk düzeninin sürekliliğini sağlayan güçlü bir yapıydı. Wanli İmparatoru'nun (1573–1620) hükümdarlığının ilerleyen yıllarında saray işlerinden giderek çekildiği bilinse de, büyük imparatorluk aygıtı çalışmaya devam etti.

Wanli'nin mezarı, Ming mezar geleneğinin anıtsal ve kozmolojik karakterini görünür kılar. Tümülüs, yaklaşım ekseni, kapılar, eşikler ve arkasındaki dağ profili tek bir simgesel düzen içinde okunur. Yeraltındaki mezar odaları ise Çin mimarisinde ahşabın baskın olduğu bir dünyada, taş tonoz tekniğinin özellikle mezar yapılarında nasıl kullanıldığını gösterir. Böylece iktidar, ritüel, peyzaj ve yapı tek bir kompozisyonda birleşir.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltme: “İmparatorluğun refahı etkilenmemiş gibi görünüyor” ve mezara harcanan kesin gümüş miktarı gibi iddialar ana karttan çıkarıldı; bunlar dönem ve kaynaklara göre tartışmalı niceliklerdir. Mimarlık açısından daha açıklayıcı olan eksen–eşik–dağ–mezar ilişkisi öne çıkarıldı.

1645 sonrası TİBET · POTALA SARAYI

Budizm Tibet'e 8. yüzyıldan itibaren Hindistan ve Nepal üzerinden gelen keşişler aracılığıyla yerleşmişti. 17. yüzyılda Beşinci Dalai Lama Ngawang Lobsang Gyatso'nun siyasal ve ruhani otoritesinin güçlenmesiyle Lhasa yeniden merkezileşti; 1645'ten itibaren Kızıl Tepe üzerinde yükselen Potala Sarayı, bu yeni düzenin hem ruhani hem de siyasal ikametgâhı haline geldi.

Himalaya peyzajında bir kaya çıkıntısına oturan büyük kütle, kalın beyaz duvarları, karanlık pencere boşlukları, üst kotlardaki daha zengin bezemeleri, kırmızı saray bölümü ve tepeye tırmanan uzun rampalarıyla uzaktan bile okunur. Yapı yalnız topografyaya yerleşmez; topografyayı mimari bir hiyerarşiye dönüştürür. Potala'nın, Budist kozmolojide dünyanın merkezini temsil eden Meru Dağı ile ilişkilendirilmesi de bu nedenle anlamlıdır.

Potala Sarayı
Potala Sarayı, Lhasa.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltme: Eski metindeki “1461” ve isim yazımı sorunları giderildi. Beşinci Dalai Lama'nın adı ve Potala'nın 1645'ten sonraki inşa süreci doğru kronolojiye yerleştirildi. “Yeni Dağı” ifadesi, kastedilen kavram olan Meru Dağı şeklinde düzeltildi.

1570 → 1632–1653 HİNT-MOĞOL MİMARLIĞI · HUMAYUN TÜRBESİNDEN TAC MAHAL’E

Humayun'un eşi Hacı Begüm'ün girişimiyle 1560'ların sonunda Delhi'de inşa edilen Humayun Türbesi, Pers bahçe-türbe geleneği ile Hint-Moğol mimarisini bir araya getiren ve daha sonra Tac Mahal'de doruğa ulaşacak gelişimin önemli öncülerinden biri oldu.

Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için Agra'da yaptırdığı mezar, mermerinin parlaklığı nedeniyle Moğollar tarafından Rauza-i Munavvara, “Aydınlatılmış Mezar” olarak anılıyordu. Yapının tasarım ve inşası tek bir isme indirgenemeyecek ölçüde geniş bir uzmanlar ağına dayanıyordu: kubbe, hat, mozaik/kakma, taş yontu ve metal işlerinde İstanbul/Osmanlı dünyası, Lahor, Şiraz, Buhara, Suriye, Güney Hindistan ve Belucistan gibi farklı bölgelerden ustalar anılır. Bu anlamda Tac Mahal küresel bir projeydi.

Şah Cihan'ın projeyi yakından izlediği ve kararları onayladığı anlaşılmaktadır; ancak bugünkü araştırmalarda onu tek başına “baş mimar” ilan etmektense, saray himayesi altında çalışan çok katmanlı bir tasarım ve yapım örgütlenmesinden söz etmek daha ihtiyatlıdır.

Tac Mahal
Tac Mahal, Agra.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltmeler: Humayun Türbesi, Delhi Sultanlığı yerine Moğol İmparatorluğu bağlamına yerleştirildi; Begai/Hacı Begüm adı sadeleştirildi. Tac Mahal'in yaratıcı çekirdeğinde çok sayıda uzman bulunduğu anlatısı ana kaynaktan korunurken, “Şah Cihan baş mimar olarak tanınmalıdır” sonucu daha ihtiyatlı hale getirildi.

1571–1585 DIWAN-I KHAS · FELSEFİ BİR İDEALİN MEKÂNSALLAŞMASI

Ekber'in Fatehpur Sikri'deki Diwan-i Khas'ı mimarlık tarihinde tekil bir yapıdır. Okuryazar olmamasına karşın imparatorluğunun inanç ve düşünce çeşitliliğine yoğun ilgi gösteren Ekber, çevresinde farklı dinlerden düşünürleri topladı. 1582'de ilan ettiği Din-i İlahi çevresindeki düşünsel arayışın merkezinde sulh-i kul, yani insanlığa yarar sağlayan farklı düşüncelere karşı genel barış/hoşgörü ilkesi bulunuyordu.

Yapı dışarıdan, köşelerinde dört chhatri bulunan iki katlı, kırmızı kumtaşından kare bir kutu gibi görünür. Genişliği ile chhatri tepelerine kadar yüksekliğinin yaklaşık eşit olması, onu simgesel olarak küpe yaklaştırır. Asıl “tiyatro” ise içeridedir: iki kat yüksekliğindeki hacmin tam merkezinde, mantar biçiminde taş konsollarla genişleyen tek bir sütunun taşıdığı yuvarlak platform yer alır. Platform, dört köşeye dar köprülerle bağlanır; üst katta iç çevre boyunca bir balkon dolaşır.

İmparatorun hem plan hem kesitte yapının merkezinde oturması, farklı felsefi ve dinsel konumlara eşit uzaklıktaki merkez fikrini doğrudan mekâna dönüştürür. Bu nedenle Diwan-i Khas yalnız bir kabul salonu değil, düşünsel bir konumun mimari diyagramı; hatta felsefi bir idealin doğrudan mekânsallaştırılması anlamında teorik bir proje olarak okunabilir. Bilinen belirgin bir öncülü yoktur ve aynı biçimde tekrar edilmemiştir.

Fatehpur Sikri Diwan-i Khas
Diwan-i Khas, Fatehpur Sikri.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Ching–Jarzombek–Prakash, imparatorun küpün ve kavramsal alanın merkezindeki konumunu, Din-i İlahi'deki tüm felsefi konumlara eşit uzaklıktaki merkez olarak yorumlar.

1598 sonrası İSFAHAN · MEYDAN, TİCARET VE BAŞKENT

Şah Abbas'ın 1598'de başkenti İsfahan'a taşıması, kenti Safevi dünyasının siyasal, ticari ve sanatsal odağına dönüştüren büyük bir yeniden yapılanmayı hızlandırdı. Nakş-ı Cihan Meydanı, saray, camiler, çarşı ve tören alanını birlikte örgütleyen kentsel bir merkez haline geldi; meydanı çevreleyen ticari dokular, devlet temsili ile gündelik alışverişi aynı mekânsal sistemde buluşturdu.

Kent kısa sürede İngiliz ve Hollandalı tüccarların, Avrupalı diplomatların ve sanatçıların ziyaret ettiği kozmopolit bir merkeze dönüştü. “İsfahan nesf-e jahan” — “İsfahan dünyanın yarısıdır” — sözü de bu zenginlik ve merkezilik imgesini ifade eder.

Nakş-ı Cihan Meydanı İsfahan
Nakş-ı Cihan Meydanı, İsfahan.
Pascal Coste tarafından Nakş-ı Cihan Meydanı çizimi
Pascal Coste, Nakş-ı Cihan Meydanı çizimi, 19. yüzyıl.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltme: “Tahran ile Fars arasında yeniden inşa edildi” gibi belirsiz ifade çıkarıldı. Meydanın yaklaşık ölçülerini tek başına büyüklük yarışına çevirmek yerine, meydan–çarşı–saray–cami bütünlüğü öne çıkarıldı.

1550–1557 · 1600 kesitinde öncü SÜLEYMANİYE KÜLLİYESİ · SİNAN, KENT VE ÜRETİM AĞLARI

Kanuni Sultan Süleyman döneminde Mimar Sinan, İstanbul'u camiler, köprüler, su yapıları, saraylar ve hayır kurumlarıyla dönüştüren uzun soluklu bir mimarlık pratiğinin merkezindeydi. Michelangelo ve Palladio'nun çağdaşı olan Sinan'ın İstanbul'daki üretimi, tek tek anıtlardan çok daha geniş bir kentsel süreklilik oluşturdu.

Süleymaniye Külliyesi bu yaklaşımın başlıca örneklerinden biridir. Sinan, Ayasofya'daki büyük kubbeli mekân deneyimini doğrudan kopyalamaktan ziyade; Selçuklu kapı vurgusunu, Anadolu taş işçiliğini ve Bizans kubbe yapısının strüktürel mantığını yeni bir bütünlük içinde birleştirdi. Külliye, caminin çevresinde dört medrese, tıp medresesi/darüşşifa, imaret, kervansaray, hamam ve çarşı gibi işlevleri bir araya getirerek mimarlığı kentte gündelik hizmet ağının parçası haline getiriyordu.

İnşaatın kendisi de geniş bir coğrafyanın ürünüydü: çiniler İznik'te; halılar Anadolu ve Mısır'da; renkli ve renksiz cam Venedik'te üretildi; kireçtaşı ve granit Marmara çevresinden, metal malzemelerin bir bölümü Balkanlardan getirildi. Böylece yapı, Osmanlı başkentinin yalnız biçimsel değil, zanaat, malzeme ve emek ağlarını birleştiren karakterini de gösterir.

Süleymaniye Külliyesi
Süleymaniye Külliyesi, İstanbul.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Tarih düzeltmesi: Eski metindeki “1599'da başladı” ifadesi doğru değildi. Süleymaniye Külliyesi 1550–1557 arasında inşa edildi; ana kartta bu tarih aralığı kullanıldı.

1475–1508 · 1600 kesitinde öncül KREMLİN’İN YENİ KİLİSELERİ · ORTODOKSLUK VE BİLGİ AKTARIMI

1439 Floransa Birliği'nde Bizans Kilisesi'nin Roma ile birleşme girişimine karşı çıkan Rus Kilisesi, İstanbul'un fethinden sonra Ortodoks geleneğin başlıca siyasal merkezlerinden biri olma iddiasını güçlendirdi. Bu dinsel yenilenme, Moğol hâkimiyetinin çözülmesiyle Moskova çevresinde merkezileşen siyasal güçle birleşti.

III. İvan döneminde, 1475'ten itibaren büyük inşaat programları için İtalya'dan mimar ve mühendisler davet edildi. En önemli girişim, yüzyıllardır yönetim merkezi olan Moskova Kremlin'inin tahkimat, saray ve katedral topluluğunun yeniden örgütlenmesiydi. Böylece dışarıdan getirilen Rönesans dönemi teknik bilgisi, Rus Ortodoks temsil dili içinde yeniden yorumlandı.

Moskova Kremlin katedralleri
Moskova Kremlin'i ve katedral topluluğu.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

1570 PALLADIO · PLAN, KESİT, CEPHE VE SİSTEM

Andrea Palladio (1508–1580), yapılarını yalnız Venedik'in kent merkezinde değil, Vicenza ve Veneto'nun tarımsal anakarasında da geliştirerek öne çıktı. Villaları, yalnız kentli seçkinlerin sayfiye yapıları değildi; çoğu zaman üretim, depolama ve tarımsal dolaşımın parçası olan işleyen çiftliklerdi. Bu nedenle mimari düzen ile ekonomik-gündelik kullanım aynı kompozisyonda birleşiyordu.

Villa Foscari, Avrupa'daki saray, villa ve konutlar üzerinde uzun süreli etki bırakan örneklerden biri oldu. Palladio'nun 1570'te yayımlanan I quattro libri dell'architettura — Mimarlık Üzerine Dört Kitap — adlı eseri, klasik sistemi yalnız bir biçim repertuvarı olarak değil, farklı yapı tiplerini plan, kesit, cephe, oran ve yerleşim ilişkileriyle birlikte ele alan sistematik bir tasarım bilgisi olarak sundu.

Serlio'nun daha geniş kombinasyon repertuvarı ile karşılaştırıldığında Palladio'nun yaklaşımı daha sınırlı ve düzenli görünebilir; fakat bu kesinlik tekdüzelik üretmedi. Yapının iç planı, cepheleri, arazi, yaklaşım, tarımsal ek yapılar, köy ve çevre duvarları birbirinden bağımsız nesneler değil, daha büyük bir kompozisyonun parçaları haline geldi. Palladio'nun sonraki yüzyıllardaki etkisinin önemli bir nedeni de bu sistem ile yaratıcılığı birlikte sürdürebilmesidir.

Palladio 1570 plan ve cephe gravürü
Andrea Palladio, plan ve cephe çizimi, I quattro libri dell'architettura, 1570.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Önemli düzeltme: Eski metindeki “1452” tarihi ve “kitapta çizim yoktu” bilgileri doğru değildi. I quattro libri 1570'te yayımlandı ve plan, cephe, kesit ve ayrıntıları içeren çok sayıda ahşap baskı çizimi, kitabın açıklayıcı yönteminin merkezindeydi. The Metropolitan Museum of Art ve Palladio Museum kayıtları bunu açıkça doğrular.

Tekrar kontrolü: Rönesans Evresi'ndeki klasik düzen anlatısını yeniden yapmıyoruz. Burada Palladio, 17.–18. yüzyıllara uzanan sistematik tasarım yöntemi ve Palladyan etki bakımından tutuluyor.

1620–1700 BAROK İTALYA · ROMA’DAN AVRUPA BAŞKENTLERİNE

Barok üslup Roma'da, özellikle Karşı Reformasyon'un görsel ve törensel dili içinde gelişti. Giovanni Lorenzo Bernini (1598–1680) ve Francesco Borromini (1599–1667), yapıyı durağan bir klasik nesne olmaktan çıkarıp hareket, ışık, eğrisel yüzey, sahneleme ve kentsel yaklaşım üzerinden yeniden kuran başlıca mimarlar arasındaydı.

Burada Roma Baroku ile daha geniş Avrupa Baroku arasındaki farkı korumak önemlidir. 17. yüzyıl ortasından sonra Fransa ve Avusturya'nın siyasal yükselişiyle Barok, saraylara, şatolara, kamusal parklara, su düzenlerine ve uzun peyzaj perspektiflerine taşındı. Vaux-le-Vicomte, Place Vendôme ve daha sonra Schönbrunn gibi örneklerde mimarlık artık tek yapı ölçeğinden çıkıp yaklaşım yollarını, bahçeyi ve kenti sahneleyen daha geniş kompozisyonlara dönüştü.

17. yüzyılın sonunda Roma, Paris, Londra ve Viyana'nın kent kimliklerinde bu yeni ölçek belirginleşti. Aynı “modernleştirme” eğiliminin olumsuz bir sonucu olarak, Orta Çağ'dan kalan birçok yapı da yeni Barok cepheler veya iç düzenlemelerle dönüştürüldü.

Saint Peter Meydanı
St. Peter Meydanı, Roma.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Terim notu: “Barok” etiketi dönemin kendi öz-adlandırması değildir; kavram daha sonra yerleşmiştir. Burada 17. yüzyıldaki belirli mimari tutumları açıklayan yararlı bir tarih yazımı terimi olarak kullanılıyor.

1492 sonrası · 16.–17. yüzyıllar AMERİKA’NIN İSPANYOL İŞGALİ · MÜBADELE, ZOR VE MELEZ MİMARLIK

15. yüzyılın sonunda İspanya'nın Atlantik üzerinden doğu pazarlarına ulaşma arayışı, Amerika'nın fethi ve sömürgeleştirilmesiyle sonuçlanan büyük bir dönüşümü başlattı. Amerika'dan çıkan gümüşün önemli bir bölümü Avrupa üzerinden Asya ticaretine, özellikle gümüşe yüksek talebin bulunduğu Çin'e bağlandı. Böylece mimarlığın içinde geliştiği ekonomik dünya da Akdeniz ve kara yollarından Atlantik ve okyanus yollarına doğru kaymaya başladı.

Bu süreç yalnız maden ve para akışı değildi. Patates, mısır, biber, vanilya, tütün ve başka Amerikan ürünleri Avrupa ve giderek küresel diyete girerken; buğday, pirinç, kahve, narenciye, çeşitli hayvanlar ve Avrasya-Afrika tarım sistemleri Amerika'ya taşındı. Bu büyük biyolojik ve ekonomik dolaşım, peyzajı, üretim biçimlerini, yerleşmeleri ve yapı tiplerini de dönüştürdü.

İspanyol sömürgeleştirmesi Hıristiyanlığın zorla yayılmasıyla birlikte ilerledi; buna karşın yeni kilise ve manastır dünyası tek yönlü bir kopya olmadı. Yerli şarkılar, danslar, görsel gelenekler, işçilik ve mekânsal alışkanlıklar Katolik ritüelleriyle farklı biçimlerde birleşti. Açık atrio düzenleri ve yerli topluluklarla ilişki kuran kilise mekânları, Latin Amerika mimarlığının kendine özgü melez karakterinin erken örneklerini oluşturdu.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltme ve ihtiyat: Eski metindeki çok kesin gümüş tonajı ve bazı ürün listeleri sadeleştirildi. “Yerli medeniyetlerin neredeyse tamamen yok edilmesi” gibi bütün kıtaya genellenebilecek bir ifade yerine; çok sayıda yerli toplumun salgın, savaş, zorla çalıştırma, yerinden edilme ve siyasal tahakkümle ağır biçimde yıkıma uğradığı daha dikkatli bir dille anlatıldı.

16.–18. yüzyıllar SÖMÜRGE KALELERİ · TİCARET VE ÇIKARMA ALTYAPISI

Sömürgeci güçler limanları, kıyı ticaretini ve çıkarma ekonomilerini korumak için Afrika, Asya ve Amerika kıyılarında çok sayıda kale ve tahkimat inşa etti. Bu yapılar yalnız savaş anında savunma sağlayan askeri nesneler değil; malların, insanların ve zorla çalıştırılan emeğin dolaşımını denetleyen ticari-idari düğümler olarak işliyordu.

Batı Afrika kıyısındaki Elmina gibi kaleler, Hint Okyanusu ve Güney Asya'daki Avrupalı üsler ile Atlantik dünyasındaki tahkimatlar, mimarinin giderek küresel bir çıkarma sisteminin altyapısına dönüştüğünü gösterir. Bastionlu geometri, top ateşine karşı geliştirilen Avrupa tahkimat bilgisinin farklı kıtalara taşınmasının da görünür izidir.

Fort William sömürge tahkimatı
Fort William, Kolkata.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Tarih notu: Fort William görseli dönemin genel tipini öğretmek için kullanılabilir; fakat bugünkü ana Fort William 18. yüzyılın ortasındaki yeniden yapımın ürünüdür. Bu nedenle 1600'lerin doğrudan örneği gibi sunulmadı.

17. yüzyıl AMSTERDAM · KANAL KENTİ, TİCARET VE SİVİL MİMARLIK

Hollanda Cumhuriyeti'nin yükselişiyle Amsterdam, 17. yüzyılda Avrupa'nın başlıca uluslararası liman ve finans merkezlerinden birine dönüştü. Kentin mimari karakteri, hükümdar sarayları ve büyük manastırların çevresinde kurulan geleneksel başkentlerden belirgin biçimde ayrılıyordu. Sıra evler, depolar, paralel sokaklar ve kanallar, ticaret ve gündelik üretimle doğrudan ilişkili kentsel dokuyu belirledi.

Kanal kuşaklarının planlı genişlemesi su yönetimi, ulaşım, arsa üretimi ve konutu tek sistemde birleştirdi. 1609'da kurulan Wisselbank'ın Avrupa finansındaki ağırlığı da kentin yeni kurumlarını güçlendirdi. Jacob van Campen'in 1648'de başlanan Amsterdam Belediye Binası'nda bankanın yer alması ayrıca anlamlıdır: küresel ticaretin sembolleri ve dünya haritaları, saray yerine sivil mimarlığın içinde temsil edildi.

Daniel Stalpaert Amsterdam 1662 haritası
Daniel Stalpaert, Amsterdam haritası, 1662.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

A Global History of Architecture, Amsterdam'daki yeni ticaret kentinin saray, manastır ve kale ağırlığındaki kentlerden farklı bir doku üretmesine dikkat çeker. Sömürge ekonomisinin çok aktörlü yapısı nedeniyle bu ilişki tek bir ülkeye indirgenmeden ele alınmıştır.

1605–1614 PARİS · PLACE ROYALE VE PLACE DAUPHINE

16. yüzyılın ekonomik ve siyasal sarsıntılarından sonra IV. Henri, Paris'i merkezileşen Fransız devletinin başkenti olarak yeniden güçlendirmek amacıyla bir dizi kentsel proje başlattı. Üçgen biçimli Place Dauphine (1609–14), bankacı ve tüccarlara konut sağlamak üzere Île de la Cité'nin batı ucunda düzenlendi.

Diğer önemli deney Place Royale — bugünkü Place des Vosges — idi. Yaklaşık 1605'te başlanan meydan başlangıçta üç tarafında dükkân ve konutlar, dördüncü tarafında ise ipek üretim atölyeleri bulunacak biçimde düşünülmüştü. İpek üretim programı sürdürülemese de düzenli cepheleri, tanımlı açık alanı ve konut-ticaret birlikteliğiyle meydan, başkentin ekonomik ve törensel hayatını aynı geometrik çerçevede toplamaya çalıştı.

Place des Vosges planı
Place Royale / bugünkü Place des Vosges.
Place Royale tarihsel plan gravürü
Plan de la place Royale, tarihsel plan/gravür.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Önemli düzeltme: Eski başlıktaki “PALACE ROYAL” ile “bugün Place des Vogues” ifadesi iki farklı yeri karıştırıyordu. Buradaki örnek Place Royale'dir; bugünkü adı Place des Vosges'tur. Palais-Royal ayrı bir saray ve kentsel komplekstir.

1558–1603 ELIZABETH DÖNEMİ İNGİLTERE’Sİ · CAM, KONUT VE ATLANTİK DÖNÜŞÜMÜ

Kraliçe I. Elizabeth döneminde İngiltere, Akdeniz'den Atlantik'e kayan ekonomik ağırlıktan giderek daha fazla yararlanmaya başladı. Denizcilik, yün ve tekstil ticareti, kurşun, tuz ve sabun üretimi ile dış yatırımlar, mülk sahibi yeni kesimlerin büyümesine katkıda bulundu. 1588'de İspanyol Armadası'nın yenilgisi İngiltere'yi hemen küresel egemen yapmadı; fakat Atlantik'teki deniz gücü ve sömürge girişimlerinin genişlemesi için önemli bir dönüm noktası oldu.

Bu dönüşüm konut mimarisinde de görünür hale geldi. Eski yapılara bacalar eklendi, ahşap iskeletli evlerin bir bölümü taşla kaplandı, iç mekânlarda ahşap kaplama yaygınlaştı ve pencereler daha fazla camla donatıldı. Özellikle cam fırınlarında kömür kullanılması ve kıta Avrupası'ndan gelen cam ustalarının katkısı, düzcamın maliyetini düşürerek büyük pencere yüzeylerinin yaygınlaşmasını hızlandırdı.

Wollaton Hall ve Hardwick Hall gibi büyük Elizabeth dönemi evleri, bu değişimin gösterişli örnekleridir. Cephede daha geniş cam yüzeylerinin giderek artması, yapı tekniğindeki bir yeniliğin ışık, iç mekân ve toplumsal temsil anlayışını nasıl değiştirebildiğini gösterir.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltme: “1588 ülkeyi deniz gücüne dönüştürdü ve dünyanın kolonyal süper gücü olma yoluna soktu” biçimindeki teleolojik ifade yumuşatıldı. İngiltere'nin küresel üstünlüğü çok daha uzun ve çatışmalı bir süreçtir. Buna karşılık cam teknolojisi–pencere–konut ilişkisi, mimarlık bakımından çok değerli olduğu için ayrıntısıyla korundu.

1700 eşiği I KARA YOLLARINDAN OKYANUS DÜNYASINA · KENTSEL AĞIN YÖN DEĞİŞTİRMESİ

18. yüzyılın başına gelindiğinde Semerkand, Buhara, Halep, İstanbul, Venedik ve Floransa gibi eski kara ve Akdeniz ticaret ağlarının önemli kentleri ortadan kalkmadı; fakat küresel ekonomik ağırlık giderek okyanus ticaretine, Atlantik limanlarına ve sömürge bağlantılarına doğru kaymaya başladı.

Bu kayış sonraki iki yüzyıl boyunca Bombay/Mumbai, Kalküta/Kolkata, Madras/Chennai, Cape Town, Rio de Janeiro, Buenos Aires, Boston, New York ve daha sonra Hong Kong, Şanghay ve Singapur gibi liman kentlerinin küresel önemini büyütecekti. Dolayısıyla bunu 1700'de bir anda ortaya çıkmış yeni metropoller listesi olarak değil, 18. ve 19. yüzyıllara yayılan uzun bir kentsel yeniden yönlenme olarak okumak daha doğru görünüyor.

Mimarlık açısından önemli olan, ticaret yolunun değişmesinin yalnız gemilerin güzergâhını değil; limanları, depoları, tersaneleri, kaleleri, ticaret binalarını, konut alanlarını ve devlet kurumlarını da yeni kıyı merkezlerinde yoğunlaştırmaya başlamasıdır.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Kronoloji düzeltmesi: Önceki metinde Hong Kong, Şanghay ve Singapur gibi kentler 18. yüzyıl başındaki dönüşümün doğrudan sonucu gibi sıralanıyordu. Bu kentlerin kolonyal/metropoliten yükselişlerinin önemli bölümü 19. yüzyıla aittir. Ana düşünce korunup zaman ölçeği genişletildi.

1700 eşiği II PLANTASYON, SÖMÜRGE SERVETİ VE YENİ KENTSEL KURUMLAR

Amerika'daki sömürge ekonomileri geniş arazileri tek veya birkaç ihraç ürününe ayıran hacienda ve plantasyon sistemlerini büyüttü. Yerli toplulukların çok büyük bölümü salgınlar, savaş, zorla çalıştırma ve yerinden edilme nedeniyle ağır yıkıma uğrarken; Afrika'dan zorla taşınan milyonlarca insanın emeği Atlantik ekonomisinin temel bileşenlerinden biri haline geldi. Böylece üretim peyzajı, köle ticareti altyapısı, limanlar ve Avrupa kentleri aynı ekonomik sistemin parçaları oldu.

Kahve, şeker, tütün, çay ve diğer sömürge ürünlerinin Avrupa'daki dolaşımı, yeni tüketim alışkanlıkları kadar yeni kentsel mekânlar da üretti. Burjuva apartmanları/hôtels, parklar, tiyatrolar ve özellikle kahvehaneler, genişleyen ticaret dünyasının gündelik kent kültüründeki karşılıklarıydı. Kahvehane yalnız içecek tüketilen bir yer değil; haber, ticaret, okuma, tartışma ve yeni kamusal ilişkilerin kurulabildiği bir kurum haline geldi.

Bu nedenle sömürge servetinin mimarlık üzerindeki etkisi yalnız görkemli saraylarda değil, gündelik kentsel kurumların ve yeni yapı tiplerinin çoğalmasında da görülmelidir. Akıl, rasyonalizasyon ve verimlilik söylemleri henüz bütün toplumsal alanlara egemen değildi; fakat ticaret, bilim, yönetim ve ölçüm kültürüyle birlikte bu yöndeki dönüşüm belirginleşiyordu.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Dil düzeltmesi: “Sömürgeciliğin modernize edici etkisi” ifadesi, sömürgeciliğin zor ve sömürü karakterini perdeleyebileceği için kullanılmadı. Dönüşümün teknolojik ve kentsel sonuçları anlatılırken, bunların zorla çalıştırma ve eşitsiz değişimle birlikte geliştiği görünür tutuldu.

1661–1703+ VERSAILLES, ST. PETERSBURG VE DEVLETİN SAHNELENMESİ

Avrupa üst sınıflarının ve merkezileşen devletlerin büyüyen serveti, 17. yüzyıl sonundan itibaren olağanüstü saray ve başkent projelerinde görünür hale geldi. XIV. Louis'nin Versailles'ı, yapı, bahçe, su sistemi, tören ve uzun perspektifleri tek bir iktidar peyzajında birleştirerek saray merkezli mutlakiyetin en etkili imgelerinden birini oluşturdu.

Versailles 1680 genel plan gravürü
Israël Silvestre, Plan général du Château et du petit parc de Versailles, 1680.

Rusya'da ise I. Petro (Peter the Great), Baltık'a açılmanın ve devleti Avrupa'daki rakipleriyle aynı ölçekte yeniden örgütlemenin aracı olarak 1703'te St. Petersburg'u kurdu. Fransız ve İtalyan örneklerinden öğrenen yeni başkent, mimarlığın bilgi ve kurum transferi yoluyla bilinçli bir siyasal dönüşüm programına dahil edilmesinin çarpıcı örneğidir.

İngiltere'de 1666 Büyük Londra Yangını sonrasında Christopher Wren ve Robert Hooke kentin yeniden yapılanmasında rol oynadı; ikisinin tasarladığı Monument, yangını anmanın yanı sıra dönemin bilimsel ve mimari kültürlerinin aynı kişilerde nasıl kesişebildiğini de gösterir. Wren'in kiliseleri burada “neo-Palladyan” olarak değil, İngiliz klasik/Barok dönüşümünün parçası olarak ele alınmalıdır.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.

Ayrıntı

Düzeltmeler: St. Petersburg'u kuran hükümdar eski metindeki “Çar İskender” değil I. Petro'dur. 1688'de İngiliz monarşisi kısa süreli olarak “devrilmedi”; Glorious Revolution sonucunda II. James uzaklaştırıldı ve anayasal düzen yeniden biçimlendi. Püriten göçleri ise ağırlıklı olarak daha erken 17. yüzyılda gerçekleşmiştir; bu nedenle kapanış kartında ayrıntılı bir 1700 olayı gibi sunulmadı.

1644 sonrası · 1700 eşiği QING ÇİNİ · MEŞRUİYET, ALTYAPI VE MİMARİ KILAVUZLAR

Mançular 1644'te Ming yönetimini devirerek Qing Hanedanı'nı kurdular. Han Çinlisi çoğunluğa göre küçük bir yönetici topluluk olduklarından, siyasal meşruiyetlerini yalnız askeri güçle değil, Konfüçyüsçü kurumları sürdürerek ve daha geniş bir çok-etnili imparatorluk kimliği kurarak da sağlamaya çalıştılar.

Kangxi döneminden başlayarak, özellikle 18. yüzyılda Qianlong döneminde daha da belirginleşecek biçimde, saraylar, bahçeler, yeni kent düzenlemeleri ve altyapı yatırımları devletin kendisini görünür kılan araçlar oldu. Yapı üretimi aynı zamanda standartlaştırılmaya başladı; saray inşaatı için hazırlanan kapsamlı kılavuzlar, malzeme, ölçü, işçilik ve yapı elemanlarını giderek daha sistemli biçimde tarif etti.

Bu başlık Akıl Evresi'nin sonunda bir eşik olarak bırakılıyor: Qing dünyasının Qianlong, Yuanmingyuan ve büyük 18. yüzyıl bahçe-saray projeleri sonraki evrede daha ayrıntılı ele alınabilir. Burada önemli olan, 1600'lerde başlayan siyasal yeniden yapılanmanın mimarlık, altyapı ve standardizasyon üzerinden 1700 sonrasına uzanmasıdır.

Kaynak: Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek ve Vikramaditya Prakash, A Global History of Architecture.