FDBM

Akıntıya Rağmen Mimarlık

Felsefe Dizinli Bilim ve Mimarlık Tarihi

GELİŞTİRME AŞAMASINDA Portalın içerikleri ve işlevleri geliştirilmeye devam ediyor.
I · Doğal Evre II · Duyumsama III · Anlama IV · İstek V · Akıl VI · Tin (Geist)
GELİŞTİRME AŞAMASINDA Portalın içerikleri ve işlevleri geliştirilmeye devam ediyor.
100%
100% Disiplinler

FELSEFE

MS 14.–16. yy RÖNESANS

Bilgi, Rönesans ve erken modern dönemde giderek deney, gözlem ve matematiksel hesap yoluyla doğanın çözümlenmesi ve anlaşılmasıyla ilişkilendirilmeye başladı. Doğa felsefesi incelemelerinin ideal nesnesi artık yalnızca insanlar tarafından kaleme alınmış ve geleneksel olarak değerli kabul edilmiş kitaplar değil, bizzat “Doğa'nın Kitabı” da olacaktı. Deneye dayalı bilginin ayırt edici özelliklerinden biri, gözlem ve deneylerin başkaları tarafından sınanabilecek ve gerektiğinde tekrarlanabilecek biçimde ortaya konulmasıydı.

Galileo, matematiksel formda bir doğa felsefesini savunurken Paracelsus'un da başvurduğu “Doğa'nın Kitabı” figürünü kullandı: “Felsefe, sürekli gözümüzün önünde duran açık bir kitapta, yani evrende yazılıdır... Bu kitabın dili matematiktir ve harfleri üçgenler, daireler ve diğer geometrik şekillerden oluşur; onlar olmadan insanın bu kitabın tek kelimesini anlaması olanaksızdır.” Galileo, Il Saggiatore / The Assayer (1623) ↗

Yine de Bacon ve Galileo gibi yenilikçiler, Kutsal Kitap'ın ve klasik otoritelerin önemini koruduğu bir düşünce ortamında çalışıyorlardı. Eski metinlere aktarım sırasında giren hataların ve doğaya ilişkin iddiaların doğrudan gözlem ve deneyim yoluyla sınanması giderek daha fazla önem kazandı. Bazı Rönesans hümanistleri için metnin doğruluğu ile doğanın kanıtlarının doğrudan incelenmesi arasında yeni ilişkiler kurulmaya başlandı.

Onaltıncı yüzyıl Protestan Reformu sırasında matbaa, kutsal metinlerin bireysel okunmasını genişletti. Aynı dönemde “Doğa'nın Kitabı”nın doğrudan okunması düşüncesi de erken modern doğa felsefesinde önem kazandı. Bu iki gelişme arasında tek yönlü ve doğrudan bir nedensellik kurmak yerine, otorite, metin, bireysel okuma ve doğrudan deneyim ilişkilerinin birlikte yeniden tartışıldığından söz etmek daha ihtiyatlı görünüyor.

Sonuçta yine de gerçeğe “otoritenin kızı” değil “zamanın kızı” denildi. Böylece entelektüel ilerleme fikri güçlenirken deneyim, eski bilgi ve otorite arasındaki ilişki yeniden kuruldu. Deneysel gerçeğin güvenilir biçimde kabul edilebilmesi için yeterli gözleme, tekrarlanabilir sınamaya ve yönteme duyulan ihtiyaç belirginleşti; insan eliyle kurulan deneyin doğanın kendisini ne ölçüde temsil ettiği de tartışma konusu olmaya devam etti.

Steve Shapin, The Scientific Revolution ↗

Ayrıntı

Araştırma notu · deneysel bilgi: Önceki metinde deneye dayalı bilimsel bilginin “bir daha başka bir yerde ve zamanda aynı deneyi yapmaya ihtiyaç duyulmayacak kesinlikte” ortaya konulmasından söz ediliyordu. Bu ifade, deneysel bilginin başkaları tarafından sınanabilir ve gerektiğinde tekrarlanabilir olmasıyla karışabileceği için ana metinde düzeltildi.

Önceki kaynak: Steve Shapin, The Scientific Revolution ↗

Kontrol / birincil kaynak: Galileo'nun 1623 tarihli Il Saggiatore'si, doğanın matematik diliyle yazılmış bir kitap olarak okunması düşüncesini doğrudan ortaya koyar. Library of Congress nüshası ↗

Araştırma notu · Reform: Önceki metin Protestan Reformu ile “Doğa'nın Kitabı”nın doğrudan deneyimlenmesi arasında daha güçlü bir destekleme ilişkisi kuruyordu. Shapin'in anlatısı korunmakla birlikte, tarihsel ilişkinin tek yönlü nedensellik gibi okunmaması için ana metin ihtiyatlılaştırıldı. Böylece önceki kaynak ile daha dar yeni ifade birlikte görülebilir.

1561–1626 FRANCIS BACON

Francis Bacon'a göre bilginlerin içinde bulundukları çağa uyanma zamanı gelmiştir. Antik çağ dediğimiz aslında dünyanın gençliğiydi. Bilimsel çalışmalar eylemle birleşmeli; bilim insanının yalnız kendi onuru, kazancı veya entelektüel merakı için değil, ortak yaşamın yararı için de sürdürülmeliydi. Daha sonra İstek Evresi'nde Voltaire ve Jean-Jacques Rousseau ile belirginleşecek toplumsal bakış açısının düşünce tohumlarının burada da görülebileceği düşünülebilir.

Bacon, bir eğitim bilimine; zihni geliştirme ve erdemi geliştirme yollarını ele alacak pratik ahlak çalışmalarına; düşünce tarihine paralel bir mekanik ve icatlar tarihine ihtiyaç olduğunu savundu. Okulların “felsefe” adı altında bir araya getirdiği genelleştirilmiş düşünceyi yeniden sınıflandırarak bilgi alanlarını insan zihninin yetileriyle ilişkilendirdi. Bu insan-merkezli bilgi düzeninin daha sonraki insan bilimleriyle ilişkilendirilebileceği düşünülebilir; ancak bunu doğrudan antropolojinin kuruluşu olarak tanımlamak ihtiyat gerektirir.

Bacon, Kopernik'in gökler teorisini benimsememişti. Buna karşılık bilgiyi aklın yetilerine göre yeniden düzenlemesi kendi alanında radikal bir yeniden yöneliş oluşturuyordu. Dönemin dünya tarihinde Yunanistan ve Roma günlerini aşabilecek yeni bir çağ oluşturabileceğinden söz etti. Bacon'un Yeni Organon / Novum Organum ↗ adlı eseri, Aristotelesçi geleneğin yerine doğanın yorumlanmasına yönelik yeni bir yöntem önerisi olarak değerlendirildi.

Francis Bacon, Instauratio Magna ön resmi, 1620
Instauratio Magna / Novum Organum, 1620 ön resmi. Herkül Sütunları'nın ötesine açılan gemi. Görsel: Wikimedia Commons, kamu malı.

Steve Shapin, The Scientific Revolution ↗

Ayrıntı

Bacon, The Advancement of Learning (1605) eserinde insan bilgisini zihnin üç temel yetisine göre yeniden sınıflandırdı: hafızayla ilişkili tarih, hayal gücüyle ilişkili şiir ve akılla ilişkili felsefe. Böylece mevcut bilgi alanlarını sistematik biçimde incelemeyi, aralarındaki ilişkileri ve eksiklikleri belirlemeyi amaçladı. Bacon, F. (1605). The advancement of learning (Book II, Ch. I, §1). Renascence Editions.

Düzeltme · tarih: Önceki başlık “Francis Bacon (1561–1606)” idi. Bacon'un ölüm yılı standart biyografik kaynaklarda 1626'dır; 1606 yazım hatası olarak düzeltildi.

Önceki kaynak: Türkçe Wikipedia · Francis Bacon ↗

Kontrol / yeni kaynak: Stanford Encyclopedia of Philosophy · Francis Bacon ↗

Araştırma notu · antropoloji: Önceki metinde “Antropolojinin temellerinin atıldığı söylenebilir” deniyordu. Bacon'ın bilgiyi insan zihninin yetilerine göre yeniden sınıflandırması insan-merkezli bir bilgi düzenine işaret etse de, bunu doğrudan antropolojinin kuruluşu olarak sunmak fazla güçlü bir sonuç olduğu için ana metin ihtiyatlılaştırıldı.

Birincil eser: Bacon, The New Organon, or True Directions Concerning the Interpretation of Nature ↗

1469–1527 MACHIAVELLI

Niccolò Machiavelli, siyasal düşünceyi geleneksel ahlaki ve dinsel normlardan görece bağımsız biçimde ele alarak siyasal yaşamı tarihsel deneyim, somut örnekler ve fiilî güç ilişkileri üzerinden inceledi. İtalyan Rönesansı'nın siyasal düşüncesinin en önemli figürlerinden biridir.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Siyasal düşünüşün laikleştirilmesi ve bilimselleştirilmesi gerektiğini savundu... Başarıya ulaşmak için her yola, her araca başvurulması gerektiğini savundu.”

Önceki kaynak: Türkçe Wikipedia · Niccolò Machiavelli ↗

Kontrol / yeni kaynak: Stanford Encyclopedia of Philosophy · Niccolò Machiavelli ↗

Neden değiştirildi: Machiavelli'nin siyaset ile ahlak arasındaki ilişkisi tarih yazımında realist, pragmatist, ahlak-dışı ve başka biçimlerde yorumlanmıştır. Onu “her yol mübahtır” türü tek bir ilkeye indirgemek ve “bilimsel siyaset” kurucusu olarak kesin biçimde tanımlamak bu tartışmaları görünmez kılabildiği için ana metinde daha dar ve ihtiyatlı bir ifade tercih edildi. Önceki yorum ve kaynağı burada korunmuştur.

1527–1608 JOHN DEE

John Dee; matematik, astronomi ve astrolojinin yanında simya, Hermetik düşünce, navigasyon ve matematiğin uygulama alanlarıyla ilgilenen İngiliz düşünür ve yazardı; Kraliçe I. Elizabeth'e danışmanlık yaptı. 1570'te Henry Billingsley'nin Euclid'in Elements'ının ilk basılı İngilizce çevirisine Mathematicall Praeface'ı yazdı.

Bu önsözde matematik bilimlerini teorik ve uygulamalı alanlarıyla geniş biçimde sınıflandırdı. Perspektif, astronomi, müzik, kozmografi, astroloji, statik, antropografi, mimarlık ve navigasyon gibi alanları matematikle ilişkilendirdi. Müzik için şu tanımı verdi: “Musicke... duyu ve akılla, yüksek ve düşük ses çeşitliliklerini mükemmel bir şekilde yargılamayı ve sıralamayı öğreten bir Matematik Bilimidir.” Mathematicall Praeface ↗

Henry Billingsley'nin Euclid Elements İngilizce çevirisinin 1570 başlık sayfası
Henry Billingsley'nin Euclid Elements'ının ilk İngilizce basılı çevirisi, 1570. Dee'nin Mathematicall Praeface'ı bu baskıya eklenmiştir. Wikimedia Commons, kamu malı.
Ayrıntı

Önceki ifade: Dee'nin “Euclid'in, bir nüshası bugün Princeton Üniversitesi Kütüphanesinde bulunan orijinal Yunanca ‘Geometri’ kitabından yapılan çeviriye” önsöz yazdığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Türkçe Wikipedia · John Dee ↗ ve önceki FDBM bibliyografik notu.

Kontrol / birincil kaynak: 1570 baskısının başlık sayfası eserin Henry Billingsley tarafından “now first translated into the Englishe toung” olduğunu, John Dee'nin de bu baskıya kapsamlı bir önsöz yazdığını açıkça belirtir. Project Gutenberg · 1570 metni ↗

Neden değiştirildi: Ana metin bibliyografik olarak doğrulanabilen 1570 İngilizce baskıya göre düzenlendi. Princeton/orijinal Yunanca nüsha bağlantısı araştırma geçmişinin parçası olarak bu notta saklı tutuldu; fakat çevirinin niteliğini açıklayan ana cümleden çıkarıldı.

Ek kontrol: Dee'nin kendi “Groundplat” tablosu, matematik bilimlerini aritmetik ve geometriden perspektif, astronomi, müzik, kozmografi, statik, mimarlık ve navigasyona kadar geniş bir ağ içinde gösterir. The Groundplat ↗

1588–1679 THOMAS HOBBES

Thomas Hobbes, felsefede materyalist, nominalist ve ampirist görüşler geliştirmiş İngiliz düşünürüdür. Siyasal düşüncesinde bölünmemiş ve güçlü bir egemenlik anlayışını savunmuş; monarşiyi çoğu durumda tercih etmekle birlikte siyaset kuramı yalnızca monarşi savunusuna indirgenemez.

1651 tarihli Leviathan, Batı siyaset felsefesinin temel eserlerinden biridir. Leviathan, Tevrat'ta geçen bir canavarın adıdır ve Hobbes'un ön resminde çok sayıda bireyin oluşturduğu büyük egemen bedenin simgesine dönüşür.

Ayrıntı

Önceki ifade: Hobbes “felsefede materyalizmi, etikte haz ahlakını, siyasette monarşiyi benimseyen” bir filozof olarak tanımlanıyordu.

Önceki kaynak: Türkçe Wikipedia · Thomas Hobbes ↗

Kontrol / yeni kaynak: Stanford Encyclopedia of Philosophy · Thomas Hobbes ↗

Neden değiştirildi: Hobbes'un düşüncesi materyalizm, nominalizm ve ampirizmden siyaset, fizik, tarih ve matematiğe uzanır. Siyasal kuramının merkezinde egemenliğin bölünmezliği vardır; monarşi tercihi önemli olmakla birlikte düşüncesinin tamamını açıklamaz. Bu nedenle önceki kısa sınıflandırma genişletildi; eski kaynak okuyucunun karşılaştırması için korundu.

yak. 1467–1525 GREGOR REISCH

Rahip Gregor Reisch'in Margarita Philosophica (Felsefe İncisi) ↗ adlı ansiklopedik eseri, bilgiyi on iki kitap içinde düzenler. İlk yedi kitap gramer, mantık ve retoriğin ardından aritmetik, müzik, geometri ve astronomiyi; sonraki kitaplar ise doğa, ruh ve ahlak felsefesini ele alır. Böylece Yedi Serbest Sanat ile daha geniş felsefe alanlarını aynı bilgi düzeni içinde bir araya getirir. Daha önce Farabi'nin başka bir biçimde yaptığı gibi, bilimlerin ve bilgi alanlarının sınıflandırılması açısından önemli bir örnek olarak düşünülebilir.

Gregor Reisch, Margarita Philosophica
Gregor Reisch, Margarita Philosophica. Mevcut FDBM görseli; görsel bağlantısı eserin dijital nüshasına açılır.

Reisch'in bu ansiklopedik eseri, İtalya'da mimarlığın, heykeltraşlığın ve resim sanatının giderek matematiksel bilgiyle daha güçlü ilişkiler kurduğu bir dönemde yayımlandı. Zeki Tez'in yorumuyla, eser eski aritmetik karşısında yeni aritmetiği, abaküs geleneği karşısında Hint-Arap rakamlarıyla hesap yapan algoristleri öne çıkaran tarihsel dönüşüm içinde okunabilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Margarita Philosophica adlı eserinde matematik ile felsefeyi birbirinden ayrı tutarken artık felsefe, Yedi Serbest Sanat'ın kraliçesidir.”

Önceki kaynaklar: Gregor Reisch · Wikipedia ↗; Margarita Philosophica · Google Books ↗; Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Kontrol / yeni kaynak: Freiburg Üniversitesi'nin 1503 nüshası eserin Yedi Serbest Sanat'ı ve daha geniş felsefe alanlarını tek bir ansiklopedik düzen içinde ele aldığını gösterir. Universitätsbibliothek Freiburg · Margarita Philosophica ↗

Neden değiştirildi: “Matematik ile felsefeyi birbirinden ayrı tutmak” ifadesi eserin gerçek yapısını fazla keskin biçimde ayırıyordu. Ana metin doğrudan eserin kitap düzenine göre yeniden kuruldu. Zeki Tez'in abaküs, Hint-Arap rakamları ve algoristler üzerine yorumu ise kaldırılmadı; kaynak-yazarın yorumu olarak açıkça işaretlendi.

Tarih notu: Önceki başlık 1470–1525 idi. Kaynaklarda Reisch'in doğumu çoğunlukla yaklaşık 1467 olarak verildiği için başlık “yak. 1467–1525” biçiminde ihtiyatlılaştırıldı.

yak. 1499/1500–1557 NICCOLÒ TARTAGLIA

İtalyan bilgini Niccolò Tartaglia'nın (Niccolò Fontana, yak. 1499/1500–1557) 1537 tarihli Nova Scientia ↗'sı, geometrik yöntemleri özellikle topçuluk, mermi hareketi, menzil ve ölçüm problemlerine uygulayan öncü bir çalışma olarak ortaya çıktı. Merminin çapı, ağırlığı ve yörüngesi gibi uygulamalı problemlerin matematiksel bilgiyle ele alınması, teori ile zanaat/teknik uygulama arasındaki ilişki açısından önemlidir.

Tartaglia Nova Scientia mermi yörüngeleri
Tartaglia, Nova Scientia (1537): mermi yörüngeleri. Wikimedia Commons; eser kamu malı.

Tartaglia ve Vannoccio Biringuccio (1480–1539) İtalyan halk dilinde (lingua volgare) yazdılar; daha sonra Galileo Galilei de aynı dili kullandı. Böylece Latince ve Yunanca bilmeyen daha geniş bir okuyucu kitlesinin bilimsel ve teknik konuları izlemesine olanak tanındı. Bu yöntem, daha önce matematiğin Arapça bilim kültüründe daha geniş kullanıma açılmasıyla birlikte düşünüldüğünde, bilimsel bilginin demokratikleşmesinin tarihsel örneklerinden biri olarak yorumlanabilir.

F. Klemm, “Die Rolle der Technik in der italienischer Renaissance”, Technikgeschichte, 32 (1965) ↗; Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Nova Scientia'nın matematiği geometri, aritmetik, alan ve hacim belirlemeleri, ölçüm aletleri, coğrafya, kozmografya, astroloji, müzik, statik, mimarlık, istihkam, optik, makine üretimi, sanatsal modeller ve askerî taktik gibi çok geniş bir konu dizisine uyguladığı belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Zeki Tez ↗; F. Klemm ↗; MPIWG · eski mermi/ölçüm bağlantısı ↗

Kontrol / yeni kaynak: Smithsonian Libraries, Nova Scientia'yı balistiğin incelenmesinde öncü bir eser olarak tanımlar; eserin kendisi de mermi hareketi, menzil ve geometrik ölçüm üzerinde yoğunlaşır. Smithsonian Libraries · Nova Scientia ↗

Karşılaştırmalı kaynak: Çok daha geniş matematik bilimleri listesi John Dee'nin 1570 Mathematicall Praeface'ında açıkça yer alır. John Dee · Groundplat ↗

Neden değiştirildi: Önceki geniş liste silinmedi; burada kaynaklarıyla birlikte araştırma geçmişi olarak korunuyor. Ancak Nova Scientia'nın doğrudan içeriği daha dar bir balistik/ölçüm odağı gösterdiği için ana metin buna göre düzeltildi. Geniş matematik disiplinleri ağı ise Dee maddesiyle ilişkilendirildi. Böylece okuyucu eski ve yeni dayanakları karşılaştırabilir.

1597– GRESHAM COLLEGE

Gresham College, Sir Thomas Gresham'ın vasiyeti doğrultusunda 1597'den itibaren Londra'da sanat ve bilim alanlarında ücretsiz halka açık öğretim sundu. Avrupa üniversitelerinde Latincenin hâkim olduğu bir dönemde Gresham profesörlerinin derslerin İngilizce karşılıklarını da sunmaları gerekiyordu; böylece “yeni öğrenme” Londra'nın tüccarları, denizcileri ve kent halkı için daha erişilebilir hale geldi.

Kurucu yedi profesörlük İlahiyat, Astronomi, Geometri, Müzik, Hukuk, Fizik ve Retorik alanlarındaydı. İlahiyat, Astronomi, Geometri ve Müzik profesörleri City of London Corporation; Hukuk, Fizik ve Retorik profesörleri ise Worshipful Company of Mercers tarafından atanıyordu. Oxford ve Cambridge'de aynı dönemde bulunmayan bağımsız Geometri ve Astronomi kürsülerinin kurulması dikkat çekicidir.

Thomas Gresham'ın 1579'daki ölümünden sonra bağışların ve Kolej'in yönetimi City of London Corporation ile Mercers Company'ye bırakıldı; ilk dersler 1597'de verildi. Kolejin derslere ilgisi dönemlere göre değişmekle birlikte araştırma ve deneysel doğa felsefesi açısından güçlü bir çevre oluşturduğu, Royal Society'nin doğacağı toplantı kültürünün başlıca mekânlarından biri haline geldiği görülür. Royal Society'nin ilk kayıtlı toplantısı 28 Kasım 1660'ta Christopher Wren'in Gresham College'daki dersinin ardından yapıldı.

Scholars and Literati at Gresham College ↗

Ayrıntı

Önceki ifade · dil: Kolejin “Latince yerine İngilizce dilinde” öğretim sağladığı yazılmıştı.

Önceki kaynak: Gresham College · Our History ↗

Kontrol: Gresham'ın resmî tarihçesi, dersler Latince verildiğinde profesörlerin bunların İngilizce karşılıklarını da sunmakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu nedenle “Latince yerine İngilizce” ifadesi “İngilizce karşılıklarını da sunmaları gerekiyordu” biçiminde düzeltildi.

Önceki değerlendirme: Kullanılan akademik çalışmada Kolejin “bir öğretim kurumu olarak hiçbir zaman başarılı olamadığı”, buna karşılık Bilimsel Devrim'in yeniliklerini teşvik etmede ve Royal Society'ye giden süreçte önemli rol oynadığı değerlendirilmişti. Bu yorum silinmedi; kaynak-yazara ait değerlendirme olarak burada korunuyor. Scholars and Literati at Gresham College ↗

Yeni/kurumsal kaynak: Gresham College'ın kendi tarihçesi derslere ilginin dönemlere göre artıp azaldığını, ancak kurumun araştırma bakımından güçlü bir ün geliştirdiğini belirtir. Royal Society'nin ilk tutanakları da 28 Kasım 1660 toplantısını Gresham College ve Wren'in dersiyle doğrudan ilişkilendirir. Royal Society · ilk toplantı tutanağı ↗

16. yy sonu–17. yy BİLGİNİN YENİ KURUMLARI

Onaltıncı yüzyıl sonlarından onyedinci yüzyıla hümanist akımlar bilime katılım ve bilginin daha geniş bir toplumsal çevreye yayılması beklentilerini etkilerken, bilgi yalnız gündelik kullanım açısından değil insanın ve toplumun geliştirilmesiyle ilişkili bir olgu olarak da ele alındı. Bilimsel çalışma yalnız üniversite ve kilise kurumları içinde kalmadı; saray, devlet, aristokrat patronajı, ticaret çevreleri ve gönüllü bilimsel birlikler gibi farklı örgütlenme biçimleri içinde gelişmeye başladı.

Bacon, bir yandan kutsal metinlerin bireysel yorumu konusunda ihtiyatlı davranırken, öte yandan “insan bilgisi ile insan gücü” arasındaki ilişkiyi vurguluyor ve doğa bilgisinin kamusal yararını öne çıkarıyordu. Öğrenmeye duyulan merakın yanında prestij, şan, güç, devlet yararı ve teknik imkân beklentileri de bilimin yeni destek çevrelerini oluşturdu.

Bu ortamda Accademia del Cimento (1657), Royal Society of London (1660) ve Académie des Sciences (1666) gibi kurumlar ortaya çıktı. Bunların kurumsal modelleri aynı değildi: Accademia del Cimento Medici patronajıyla, Fransız Akademisi Colbert ve devlet desteğiyle, Royal Society ise gönüllü bir bilim topluluğu olarak başlayıp kraliyet himayesiyle gelişti. Ortak yönleri, deneysel doğa araştırmasını düzenli toplantılar, sınamalar, kayıtlar ve bilgi dolaşımı içinde toplumsal bir faaliyete dönüştürmeleriydi.

Üniversitelerin uzman ve din adamlarına dayalı bilgi düzenine alternatif ya da tamamlayıcı olarak gelişen bu çevreler, güvenilir doğa bilgisinin nasıl kurulacağı ve toplum içinde nasıl dolaşıma gireceği sorunlarını da yeni bir kurumsal düzleme taşıdı.

Steve Shapin, The Scientific Revolution ↗

Ayrıntı

Başlık düzeltmesi: Önceki metin “Geç onaltıncı yüzyılda” diye başlıyordu; ancak aynı paragrafta verilen Accademia del Cimento (1657), Royal Society (1660) ve Académie des Sciences (1666) onyedinci yüzyıla aittir. Bu nedenle zaman aralığı “Onaltıncı yüzyıl sonlarından onyedinci yüzyıla” olarak düzeltildi.

Önceki kaynak: Steve Shapin, The Scientific Revolution ↗

Kurumsal kontrol kaynakları: Museo Galileo · Accademia del Cimento ↗; Royal Society · 28 Kasım 1660 ilk toplantı tutanağı ↗; Académie des sciences · resmî tarihçe ↗

İfade düzeltmesi: Önceki metin bu kurumları topluca “sivil, bilimsel topluluklar” olarak tanımlıyordu. Yeni kaynaklar farklı patronaj ve yönetim biçimlerini açıkça gösterdiği için ana metin bu ayrımı görünür kılacak biçimde düzenlendi. Böylece kurumların ortak deneysel yönelimi korunurken, Medici ve Fransız devlet patronajı gibi önemli farklılıklar da kaybolmuyor.

Din ve politika tartışmaları: Önceki metindeki “kavgalara yol açan din ve politika tartışmalarının yasaklandığı” ifadesi bütün bu kurumlara genellenmedi. Bu tür sınırlandırmalar bazı erken bilim topluluklarının çalışma kültüründe önemli olmakla birlikte, her kurumun aynı kuralla işlediğini söylemek için daha özel kaynak gerekir. Önceki Shapin dayanağı burada korunmuştur.

ARITMETIK

15.–17. yy başları RÖNESANS — MATEMATİKSEL SİMGELER

Rönesans ve erken modern dönemde matematiksel simgeciliğin gelişmesi, yeni problemlerin daha kısa ve işlenebilir biçimde yazılmasını kolaylaştıran önemli bir aşama oldu. Bugün sıradan görünen +, −, √, =, ∞ ve ÷ işaretleri aynı anda ortaya çıkmadı; yaklaşık iki yüzyıla yayılan bir standartlaşma sürecinin parçalarıdır.

Egerli Johannes Widmann'ın 1489 tarihli ticari aritmetik kitabında + ve − işaretleri basılı olarak görülür. Burada işaretler bugünkü anlamıyla doğrudan toplama ve çıkarma işlemlerinden çok, ticari hesaplarda fazlalık ve eksikliği belirtir; 16. yüzyıl başlarında işlem işaretleri olarak kullanımları yaygınlaşır. MacTutor · işlem simgelerinin tarihi ↗

Johannes Widmann'ın 1489 tarihli ticari aritmetik kitabında artı ve eksi işaretleri
Johannes Widmann, 1489: + ve − işaretlerinin basılı kullanımından bir örnek. Wikimedia Commons; kamu malı eser.

Christoff Rudolff (1499–1543), 1525 tarihli Die Coss'ta karekök için √ biçimine dönüşecek radikal işaretini kullandı. MacTutor · Rudolff ↗

Robert Recorde, 1557 tarihli The Whetstone of Witte'ta eşitlik için iki paralel çizgiden oluşan = işaretini önerdi. İşaret kıta Avrupası'nda hemen standartlaşmadı; Descartes gibi matematikçiler 17. yüzyılda eşitlik için farklı işaretler de kullandılar.

Robert Recorde'un 1557 tarihli kitabında eşitlik işareti
Robert Recorde, The Whetstone of Witte (1557): = işaretinin tanıtıldığı sayfa. Wikimedia Commons; kamu malı.

John Wallis (1616–1703) bugün sonsuzluğu gösteren ∞ işaretini 1655'te kullandı. MacTutor · Infinity ↗ Bölme için ÷ işareti ise Johann Heinrich Rahn (1622–1676)'ın 1659 tarihli Teutsche Algebra'sında basılı olarak ortaya çıktı. MacTutor · Rahn ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Rönesans simgeciliği anlatısında + ve − işaretlerinin 1489'da Johannes Widmann tarafından, daha önce kullanılan “p” (plus) ve “m” (minus) harflerinin yerine getirildiği; “=” işaretinin eşitlik için kullanılan simge olduğu; Fermat ve Descartes'ın eşitlik için “∞” kullandığı; aynı “∞” işaretinin daha sonra Wallis tarafından sonsuzluk anlamında kullanıldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Johannes Widmann · Wikipedia ↗; John Wallis · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni kaynaklar: Widmann'ın 1489 kitabında + ve − basılı olarak gerçekten görülür; ancak bu işaretler o baskıda modern toplama/çıkarma operatörlerinden çok fazlalık ve eksikliği ifade eder. Modern işlem anlamındaki kullanımlar 16. yüzyılın başlarında belirginleşir. MacTutor · Earliest Uses of Symbols of Operation ↗

Modern = işaretini eşitlik için ilk kez Robert Recorde 1557'de kullandı. MacTutor · Symbols of Relation ↗ Descartes'ın 1637 La Géométrie'de kullandığı, görünüşü ∞'ye benzeyen rakip eşitlik işareti ile Wallis'in 1655'te sonsuzluk için tanıttığı ∞ aynı tarihsel işaret olarak ele alınmamalıdır. Descartes'ın işaretinin kökeninin aequare/aequalis kısaltmasıyla ilişkili olduğu yorumu vardır, fakat kesin değildir. Florian Cajori, A History of Mathematical Notations ↗

Fermat notu: Bazı sonraki basımlarda Fermat metinlerinde ∞ biçimli eşitlik işareti görülür; ancak bu işaretin Fermat'ın özgün elyazmalarına ait olup olmadığı konusunda bibliyografik ihtiyat gerekir. Bu nedenle ana metin Fermat'a doğrudan “∞ eşitlik işaretini kullandı” iddiasını taşımıyor.

Rudolff tarihi: Önceki başlık 1500–1545 idi. MacTutor biyografisi 1499–1543 verir; erken modern biyografilerde tarihler konusunda farklılıklar bulunduğu için ana kartta bu kontrol kaynağındaki tarih kullanıldı. MacTutor · Christoff Rudolff ↗

Dönem sınırı: ∞ (1655) ve ÷ (1659) işaretleri dar anlamda Rönesans'ın sonrasına taşar. Ana başlık bu nedenle “Rönesans ve erken modern dönem” olarak genişletildi; böylece simgeciliğin devam eden standartlaşma süreci tek çizgi içinde görülebilir.

1548–1620 SIMON STEVIN — ONDALIK KESİRLER VE HALK DİLİ

Simon Stevin (1548–1620), 1585 tarihli De Thiende / La Thiende ile ondalık kesirlerin sistematik ve pratik kullanımını Avrupa'da yaygınlaştıran en önemli matematikçilerden biri oldu. Ondalık kesirleri icat etmedi; Çin ve İslam matematik geleneklerinde daha eski kullanımlar vardı. Stevin'in katkısı, bunları hesap, ölçü, para ve gündelik uygulamalar için düzenli ve kolay kullanılabilir bir sistem halinde sunmasıydı. MacTutor · Simon Stevin ↗

Simon Stevin De Thiende 1585 başlık sayfası
Simon Stevin, De Thiende (1585), başlık sayfası. Wikimedia Commons; kamu malı.

Stevin bilimsel ve teknik bilginin yalnızca Latince bilen dar bir çevreyle sınırlı kalmaması gerektiğini düşünerek Felemenkçe bilim dilini güçlü biçimde savundu. Yazılarında daha eski bir “bilgeler çağı”nın bilgisinin yeniden kazanılabileceğini ve Felemenkçenin bilim dili olarak özel olanaklar taşıdığını ileri sürdü. Bu görüşler onun kendi tarih ve dil kuramının parçasıdır.

Bu tercih, FDBM açısından, Rönesans'ta Tartaglia ve daha sonra Galileo'da da görülen bilginin halk dilinde aktarılması ve daha geniş bir kullanıcı kitlesine açılması eğilimiyle birlikte okunabilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Stevin'in “bütün eserlerini Hollandaca yazdığı ve tercümesini başkalarına bıraktığı”, bunun nedenlerinden birinin Latince bilmeyenlere pratik yarar sağlamak olduğu; ayrıca insanlığın eski bilgeliğini geri kazanacağı ikinci bir bilgelik çağında konuşulan dilin Felemenkçe olması gerektiği sonucuna vardığı yazılıydı.

Önceki kaynak: Simon Stevin · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni kaynak: MacTutor, Stevin'in bilimsel eserlerini Felemenkçe yazmanın güçlü bir savunucusu olduğunu doğrular; ancak “bütün eserlerini yalnız Hollandaca yazdı” ifadesi fazla geneldir. Örneğin 1583 tarihli Problemata geometrica ilk kez Latince yayımlandı; 1585'te bazı aritmetik metinleri Fransızca yayımlandı. MacTutor · Simon Stevin ↗

Ondalık kesirler: Önceki metin Stevin'in “ondalık sayıları yaygınlaştırmasını” söylüyordu. Bu ifade korundu fakat “icat etti” anlamı doğmaması için genişletildi: MacTutor, ondalıkların Stevin'den önce Çin ve Arap matematikçilerince kullanıldığını, Stevin'in ise 1585'te bunların Avrupa'da yaygın kullanımını güçlü biçimde teşvik ettiğini belirtir.

Bilgeler çağı / dil notu: Stevin'in eski bir “Age of the Sages” düşüncesi ve Felemenkçenin tek heceli kökler bakımından üstün olduğuna ilişkin savı tarihsel olarak onun kendi spekülatif dil ve bilgi kuramına aittir. Ana metinde bu yüzden nesnel bir dilbilim sonucu gibi değil, Stevin'in ileri sürdüğü görüş olarak ifade edildi.

16.–19. yy NEGATİF SAYILARIN YAVAŞ KABULÜ

Negatif sayıların Avrupa matematiğinde kabulü uzun ve tek çizgili olmayan bir süreçti. 16. ve 17. yüzyıl matematikçileri negatif terimleri hesaplarda kullanabilseler bile, bunları bağımsız “sayılar” veya denklemlerin geçerli kökleri olarak kabul etmekte çoğu kez tereddüt ettiler. Historia Mathematica · “Negatives as fictions in 16th and 17th century mathematics” ↗

François Viète, sembolik cebirinde harflerle gösterilen büyüklükleri esas olarak pozitif niceliklerle sınırlandırdı; negatif terimleri ise belirli cebirsel işlemler içinde kullanabildi. Bu nedenle dönemi yalnızca “negatifleri reddedenler” ve “kabul edenler” diye ikiye ayırmak fazla basit kalır.

Bu kavramsal güçlüğün geç bir örneği Augustus De Morgan (1806–1871)'ın 1831 tarihli On the Study and Difficulties of Mathematics ↗ adlı kitabında görülür. De Morgan, sıradan büyüklük yorumu içinde “3−8” ifadesini “imkânsız” ve “saçma” olarak nitelendirir; buna karşılık aynı tartışmanın devamında negatif cebirsel ifadelerin nasıl anlamlı sonuçlara götürebildiğini açıklamaya çalışır.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Aralarında Viète ve Pascal'ın da yer aldığı 16. ve 17. yüzyılın çoğu batılı matematikçisi negatif sayıları reddetmiş ya da kuşkuyla karşılamıştır. 1830 gibi geç bir tarihte Augustus de Morgan ‘3−8 bir imkansızlıktır...’ diye yazmıştır.”

Önceki kaynaklar: Viète · Wikipedia ↗; Pascal · Wikipedia ↗; De Morgan · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni yorum: Güncel tarih-yazımı “negatif sayıların reddi”ni daha ayrıntılı ele alır. Viète'nin analitik sanatında negatif terimler bulunabilse de harflerle temsil edilen büyüklüklerin ve köklerin esas olarak pozitif tutulduğu görülür. Bu nedenle ana metin, dönemi topluca “negatif sayıları reddeden Batılı matematikçiler” diye sınıflandırmak yerine kavramsal kabulün bağlama göre değiştiğini belirtiyor. Historia Mathematica (2024) ↗

Pascal notu: Pascal'ın negatif niceliklere kuşkuyla yaklaştığına ilişkin tarih-yazımsal örnekler vardır; ancak bu konu tek bir sistematik sayı kuramı metnine indirgenemediği için Pascal'ın adı ana kartta genellemenin taşıyıcısı yapılmadı. Önceki bağlantı burada korunmuştur.

De Morgan tarih düzeltmesi: Önceki metinde 1830 deniyordu. Google Books bibliyografik kaydı ilk baskıyı 1831 olarak verir. De Morgan, On the Study and Difficulties of Mathematics (1831) ↗

Alıntının bağlamı: “3−8 bir imkânsızlıktır” cümlesi gerçektir; fakat De Morgan'ın negatiflerle hiç hesap yapamadığı anlamına gelmez. Metin, sıradan büyüklüklerden daha fazlasını çıkarmanın anlamı ile cebirsel işaretlerin kuralları arasındaki kavramsal farkı tartışır. Bu bağlam ana metne eklendi.

15.–17. yy KESİRLER, ONDALIK YAZIM VE VIÈTE

Bayağı kesir ve ondalık kesir bugün örneğin 24/5 ve 4,8 biçimlerinde gösterilir. Kesirlerle hesap yapmanın yazılı tarihi yaklaşık dört bin yıl geriye gider; eski Mısır matematik metinlerinde kesir hesapları vardır. Ancak Mısırlıların kullandığı gösterim, bugünkü pay/payda biçimiyle aynı değildi ve ağırlıklı olarak birim kesirlere dayanıyordu.

Ondalık kesirlerin Avrupa'daki gelişimi de tek bir “Hindistan → Araplar → Avrupa” aktarım zincirine indirgenemeyecek kadar karmaşıktır. Çin ve İslam matematiğinde daha eski ondalık uygulamaların yanında, 15. yüzyıl Avrupa astronomisinde Giovanni Bianchini ondalık kesirli hesaplar kullandı; Regiomontanus bu sistemi kısmen benimsedi. Yeni araştırmalar, Regiomontanus'u Avrupa'da ondalık kesirlerin tek ilk kaynağı saymanın doğru olmadığını gösteriyor. Historia Mathematica · Bianchini ve ondalık kesirler ↗

François Viète (1540–1603) 1579'da ondalık kesirleri sistematik olarak kullandı; Simon Stevin ise 1585'te De Thiende ile bunların ortak kullanıma yayılmasında belirleyici oldu. MacTutor · kesir simgelerinin tarihi ↗

Viète'nin 1591 tarihli In artem analyticam isagoge (Analitik Sanata Giriş) adlı eseri, bilinen ve bilinmeyen nicelikler için harfleri sistematik biçimde kullanarak sembolik cebirin gelişiminde önemli bir eşik oluşturdu. Viète “analitik sanat” terimini problem çözmenin genel cebirsel yöntemi için öne çıkardı; bununla birlikte “cebir” sözcüğü ortadan kalkmadı. Viète'nin eserleri, ölümünden sonra Frans van Schooten tarafından Opera Mathematica (1646) ↗ adıyla bir araya getirildi.

Ayrıntı

Önceki ifade · eski Mısır: “Birinci gösterim (bayağı kesir, orantılı sayı, rasyonel sayı) 4000 yıldan beri bilinmekte ve eski Mısırlılar tarafından da kullanılmaktaydı.”

Neden değiştirildi: Kesir hesabının Mısır'da yaklaşık dört bin yıllık belgeleri vardır; fakat 24/5 gibi modern yatay/eğik çizgili pay-payda yazımını dört bin yıllık saymak doğru değildir. Ana metin bu nedenle “kesirlerle hesap” ile “bugünkü gösterim” arasındaki ayrımı belirginleştirdi.

Önceki ifade · aktarım: Ondalık gösterimin Araplar tarafından Hintlilerden alınıp Avrupa'ya aktarıldığı ve Avrupa'da ilk olarak Regiomontanus tarafından benimsetilmeye çalışıldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Regiomontanus · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni kaynak: 2024 tarihli bir Historia Mathematica çalışması, Giovanni Bianchini'nin 1440'larda ondalık kesirli numaralandırmayı sistematik biçimde kullandığını ve Regiomontanus'un bu sistemi yalnız kısmen kopyaladığını gösterir. Bu yüzden ana metin tek yönlü ve tek kişiye bağlanan Avrupa başlangıcını düzeltti. Glen Van Brummelen, “Decimal fractional numeration and the decimal point in 15th-century Italy” ↗

Viète ve Stevin: 1579'da Viète'nin ondalık kesirleri sistematik kullanımı ve Stevin'in 1585'te bunları yaygın kullanıma açması MacTutor tarafından doğrulanır. MacTutor · Fractions ↗

“Analyticum” notu: Önceki metin Viète'nin “algebra” yerine “analyticum” sözcüğünü matematik literatürüne soktuğunu ve bundan sonra cebirin yalnız “denklem işleme kuralları” anlamında kaldığını söylüyordu. Viète'nin ars analytica kavramının cebirsel problem çözme dilini dönüştürdüğü doğrudur; ancak “algebra” teriminin bundan sonra tek bir dar anlama indiğini söylemek fazla kesin olduğundan ana metin ihtiyatlılaştırıldı.

Opera Mathematica: BnF katalog kaydı 1646 tarihli Francisci Vietae Opera mathematica'nın Frans van Schooten tarafından bilimsel olarak düzenlenip bir ciltte toplandığını doğrular. Bibliothèque nationale de France ↗

1561–1626 FRANCIS BACON — SAF VE KARMA MATEMATİK

Francis Bacon (1561–1626), 1605 tarihli The Advancement of Learning ve bunun 1623 tarihli genişletilmiş Latince biçimi De Dignitate et Augmentis Scientiarum ↗'da matematiği saf ve karma matematik olarak ayırdı.

Saf matematiğin iki alanı geometri ve aritmetikti: biri sürekli, diğeri ayrık nicelikle ilgileniyordu. Karma matematik ise doğal felsefenin konularını açıklamak, göstermek ve uygulamaya geçirmek için niceliği yardımcı olarak kullanıyordu. Bacon'ın verdiği örnekler arasında perspektif, müzik, astronomi, kozmografya, mimarlık ve mühendislik/makine bilgisi bulunur. The Advancement of Learning · ilgili bölüm ↗

Bu sınıflandırmada matematik, bugünkü anlamıyla tümüyle bağımsız bir disiplin olarak değil, doğal felsefenin çeşitli alanlarını açıklamada güçlü bir araç ve bilgi alanı olarak konumlanır. Mimarlığın “karma matematik” içinde sayılması FDBM açısından özellikle dikkat çekicidir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Bacon'ın 1623 tarihli De Dignitate et Augmentis Scientarum'da matematiği “kendine özgü bir bilim olarak değil, kozmoloji ve felsefeye bir ek” olarak ele aldığı; saf ve karmaşık matematik ayrımı yaptığı ve karmaşık matematiğe astronomi, coğrafya, perspektif, yapı sanatı ve müziği aldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Francis Bacon · Wikipedia ↗; De Dignitate et Augmentis Scientiarum · eski bağlantı ↗

Tarih ve başlık düzeltmesi: Önceki metindeki 1561–1606 tarihi 1561–1626 olarak düzeltildi. Eser adındaki Scientarum yazımı da Scientiarum olarak düzeltildi. Stanford Encyclopedia of Philosophy · Francis Bacon ↗

Kontrol / birincil metin: Bacon açıkça “mathematics are either pure or mixed” der; saf matematiği geometri ve aritmetik, karma matematiği ise perspektif, müzik, astronomi, kozmografya, mimarlık, mühendislik ve benzeri alanlarla örnekler. The Advancement of Learning ↗

Neden değiştirildi: “Kozmoloji ve felsefeye bir ek” ifadesi Bacon'ın hiyerarşik bilgi sınıflandırmasını fazla daraltıyordu; “coğrafya” da onun listesinde bu yerde doğrudan verilen terim değildir, cosmography kullanılır. Ana metin Bacon'ın kendi saf/karma matematik tanımına yaklaştırıldı.

1580–1635 JOHANN FAULHABER — MATEMATİKSEL BİLİMLER VE MİMARLIK

Johann Faulhaber (1580–1635)'ın çok ciltli Ingenieurs-Schul ↗ adlı eseri 1630'dan başlayarak farklı cilt ve baskılar halinde yayımlandı; ilk cildin 1637 Nürnberg ikinci baskısı da vardır.

1630 tarihli ilk cildin ön resmi, Sapientia (Bilgelik) altında on iki matematiksel ve mekanik sanatı bir araya getirir: Architectonica, Astronomia, Logarithmographia, Mechanica, Musica, Gnomonica, Trigonometria, Optica, Geometria, Topographia, Geographia ve Arithmetica. Böylece mimarlık (Architectonica) doğrudan matematiksel bilimler ailesinin içinde temsil edilir. Volker R. Remmert, Oxford Handbook of the History of Mathematics ↗

1633 tarihli sonraki ciltlerin ön resminde sınıflandırma genişler ve on sekiz alan arasında Architectura Militaris, Architectura Navalis ve Architectura Civilis ayrı ayrı gösterilir. Bu görsel sınıflandırma, erken modern dönemde mimarlık, mühendislik ve matematik arasındaki sınırların bugünkünden farklı kurulduğunu açık biçimde gösterir.

Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Ingenieurs-Schul “Mühendisler Okulu Nürnberg 1637” olarak tek tarihli bir eser gibi verilmiş; Faulhaber'in philosophia yerine sapientia kapsamına aldığı on iki matematiksel bilim Geometri, Topografya, Coğrafya, Aritmetik, Müzik, Gnomonik, Trigonometri, Optik, Arkitektonik, Astronomi, Logaritmografi ve Mekanik olarak sıralanmış; “ikinci baskıda” arkitektoniğin askerî, gemi ve sivil mimarlık olarak üçe ayrıldığı belirtilmişti.

Önceki kaynaklar: Ingenieurs-Schul · Google Books ↗; Zeki Tez ↗

Bibliyografik kontrol: Kütüphane katalogları Ingenieurs-Schul'u 1630–1637 arasında yayımlanmış çok ciltli bir eser olarak kaydeder. İlk cilt 1630'da Frankfurt'ta, sonraki ciltler 1633'te; ilk cildin ikinci baskısı ise 1637'de Nürnberg'de yayımlandı. LEO-BW · bibliyografik kayıt ↗

Sınıflandırma kontrolü: Volker R. Remmert'in Oxford Handbook of the History of Mathematics'taki incelemesi, 1630 ön resminde Sapientia altında on iki alanı; 1633 ön resminde ise on sekiz matematiksel bilimi gösterir. 1633 görselinde mimarlık askerî, gemi ve sivil mimarlık olarak üç ayrı kişileştirmeye ayrılır. Oxford Academic · Remmert ↗

Neden değiştirildi: Önceki metindeki ana düşünce —mimarlığın matematiksel bilimler arasında görülmesi— korunmuştur. Ancak bunun “1637 tarihli tek kitap” ve “ikinci baskıda üçe ayrılma” biçiminde anlatılması bibliyografik olarak fazla sıkıştırılmıştı. Ana metin cilt/baskı tarihlerini ve 1630–1633 görsel sınıflandırmalarını ayırarak yeniden düzenlendi.

1501–1576 GIROLAMO CARDANO — ARS MAGNA

İtalyan matematikçi Girolamo Cardano (1501–1576), 1545'te Ars Magna'yı yayımladı. Eser, cebire ayrılmış erken dönem basılı çalışmaların en önemlilerinden biri olarak üçüncü ve dördüncü derece denklemlerin çözüm yöntemlerini ilk kez basılı ve sistematik biçimde bir araya getirdi. MacTutor · Cardano ↗

Girolamo Cardano Ars Magna 1545 başlık sayfası
Girolamo Cardano, Ars Magna (1545), başlık sayfası. Wikimedia Commons; kamu malı.

Kübik denklemin çözümünün tarihsel önceliği yalnız Cardano'ya ait değildir: Scipione del Ferro bazı kübik denklemleri daha önce çözmüş, Niccolò Tartaglia yöntemi bağımsız olarak geliştirmiş; Cardano ve yardımcısı Lodovico Ferrari bu sonuçları genişletmiş, Ferrari dördüncü derece denklemlerin çözümünü bulmuştur. Cardano bunları Ars Magna'da yayımlayarak cebir tarihinin önemli bir dönüm noktasını oluşturdu.

Ayrıntı

Önceki ifade: Ars Magna “40 bölümlük harika bir sanat eseri ve ilk defa küplü ve üstlü denklemleri anlatmıştır”; 16. yüzyıl ortasında “köklü ve küplü denklemlerin çözülmesi” önemli bir gelişme olarak verilmişti.

Önceki kaynak: Ars Magna · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni kaynak: MacTutor, Ars Magna'nın 1545'te kübik ve dördüncü derece denklemlerin çözüm yöntemlerini yayımladığını doğrular; ancak keşiflerin tarihsel önceliği del Ferro, Tartaglia, Cardano ve Ferrari arasında paylaşılır. MacTutor · Cardano ↗; MacTutor · Ferrari ↗

Neden değiştirildi: “İlk defa küplü ve üstlü denklemleri anlattı” ifadesi hem “üstlü denklem” açısından belirsizdi hem de çözümün keşfini tek kişiye mal edebiliyordu. Ana metin, Ars Magna'nın ilk basılı ve sistematik yayın rolünü vurgularken keşif tarihindeki diğer matematikçileri de görünür kılacak biçimde düzeltildi.

17.–19. yy DETERMİNANTLARDAN MATRİSLERE VE SOYUT CEBİRE

Cebirin sonraki gelişiminde determinant, matris ve soyut yapı kavramları yavaş yavaş birbirinden ayrıştı. Japon matematikçi Seki Takakazu 1683'te determinantlara karşılık gelen yöntemler geliştirdi. Avrupa'da Gottfried Wilhelm Leibniz 1693'te lineer denklem katsayılarıyla çalışırken determinant koşuluna karşılık gelen bir yöntem kullandı. Bu iki gelişme birbirinden bağımsızdı. MacTutor · Matrices and determinants ↗

Ancak Leibniz'in 1693 çalışmasını “matrisi yayımlaması” olarak adlandırmak anakroniktir. “Matrix” terimini James Joseph Sylvester 1850'de kullandı; Arthur Cayley 1858 tarihli Memoir on the Theory of Matrices'ta matrisi soyut bir matematiksel nesne olarak tanımlayıp matris cebirini geliştirdi.

19. yüzyılda cebir yalnız denklemleri çözme tekniklerinden giderek daha soyut yapılara yöneldi. Évariste Galois'nın denklem çözülebilirliği üzerine çalışmaları grup ve alan kavramlarının gelişmesinde merkezi bir rol oynadı. Richard Dedekind ve Leopold Kronecker cebirsel sayı teorisi, idealler, alanlar ve aritmetik yapıların gelişimine önemli katkılar yaptı. Modern soyut cebir ise bu 19. yüzyıl çalışmalarının 20. yüzyıl başındaki daha sistematik soyutlamalarıyla biçimlendi.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Determinant formülü Japon matematikçi Kowa Seki tarafından 17. yüzyılda bulunmuştur ve bunu takiben Gottfried Leibniz 10 yıl sonra lineer denklemlerin çözümünü kolaylaştırma adına matris'i yayınlamıştır. Soyut cebir 19. yüzyılda geliştirilmiştir. Şu anda Galois theory olarak bilinen denklemleri çözebilmek için geliştirilmişlerdir... Richard Dedekind ve Leopold Kronecker, cebirsel sayı teorisi ve cebirsel geometriyi yarattığı kabul edilen kişilerdir.”

Önceki kaynak: Wikipedia · Cebir ↗

Kontrol / determinantlar: MacTutor, Seki'nin 1683'te determinantlara karşılık gelen yöntemler kullandığını; Leibniz'in Avrupa'daki ilk determinant kullanımını 1693 tarihli bir mektupta ortaya koyduğunu belirtir. “On yıl sonra” ilişkisi yaklaşık olarak doğrudur, fakat bu çalışmalar bağımsızdır ve Seki'nin yöntemi lineer denklem sistemlerini çözmek için kullanılmamıştır. MacTutor · Matrices and determinants ↗

Matris düzeltmesi: Leibniz 1693'te “matris yayımlamadı”. Matrix terimini Sylvester 1850'de kullandı; Cayley 1858'de ilk soyut matris tanımını ve matris cebrini yayımladı. Bu nedenle ana metindeki kronoloji ayrıştırıldı.

Soyut cebir düzeltmesi: Galois'nın denklemlerin köklerle çözülebilirliği çalışmaları modern grup/alan düşüncesinin başlıca kaynaklarından biridir; ancak bütün soyut cebirin yalnız “Galois teorisindeki denklemleri çözmek için” geliştirildiğini söylemek doğru değildir. 19. ve 20. yüzyılda sayı teorisi, dönüşümler, lineer cebir ve başka araştırma programları da soyut cebirin oluşumuna katıldı.

Dedekind / Kronecker notu: Önceki metindeki “cebirsel sayı teorisi ve cebirsel geometriyi yarattılar” ifadesi fazla genişti. İki matematikçi cebirsel sayı teorisi ve modern cebirsel yapıların gelişiminde merkezi önemdedir; cebirsel geometrinin oluşumu ise çok daha geniş bir 19. yüzyıl geleneğinin ürünüdür. Ana metin bu nedenle daha dar ve savunulabilir hale getirildi.

GEOMETRI

15.–17. yy AVRUPA’DA ALET YAPIMI VE UYGULAMALI GEOMETRİ

Rönesans ve erken modern Avrupa’da alet yapımı ile matematiksel bilimlerin gelişmesi birbirini besleyen süreçlerdi. Astronomi, denizcilik, haritacılık, arazi ölçümü, mimarlık, inşaat, topçuluk ve teknik çizim gibi alanlarda gözlem ve ölçümün sayısallaşması, daha kesin ve daha kullanışlı aletlere duyulan ihtiyacı artırdı.

Bu nedenle matematik pratisyenleri ve alet yapımcıları yalnız kuramsal bilgi üretiminin dışında kalan zanaatkârlar olarak görülmemelidir. Günlük hesap ve ölçüm bilgisini yaygınlaştırdılar; cetvel, pergel, astrolab, kadran, ölçüm ölçekleri ve hesap araçları gibi aygıtlarla bilimsel ve teknik pratiği beslediler. Arazi ölçümü, kartografya ve topçulukta kullanılan aletler, erken modern devletlerin idarî ve askerî kapasitesinin gelişmesinde de rol oynadı.

Çok sayıda tanınmış isim bulunmakla birlikte, matematiksel aletlerin tasarımı, yapımı ve iyileştirilmesinde çalışan pratisyenlerin önemli bir bölümü tarihte isimsiz kalmıştır.

Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Alet yapımcılarının (mechanici) astronomi, matematik ve jeodezinin ilerlemesindeki ve “oluşan erken ulus devletlerin şekillenmesindeki” öneminin göz ardı edilmemesi gerektiği; arazi ölçümü, kartografya ve modern topçuluğa katkılarının “mutlak tahakküm politikası” çerçevesinde büyük önem taşıdığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Kontrol / yorum: Alet yapımı ile bilimsel-pratik matematik arasındaki karşılıklı ilişki korunmuştur. Buna karşılık alet yapımını doğrudan “ulus devletlerin şekillenmesi” veya tek bir “mutlak tahakküm politikası”na bağlamak nedenselliği fazla kesinleştirebilir. Ana metin bu bağlantıyı, ölçme, haritalama ve topçuluk aygıtlarının erken modern yönetim ve askerî kapasitelere katkısı biçiminde daha ihtiyatlı ifade eder.

Neden değiştirildi: Ana düşünce korunurken siyasal sonuçlara ilişkin doğrudan nedensellik yumuşatıldı. Böylece teknik tarih ile devlet oluşumu arasındaki ilişki bir yorum olarak görünür kalır.

15.–16. yy NÜRNBERG — BİLİMSEL ALET YAPIMININ ÖNEMLİ BİR MERKEZİ

Nürnberg, 15. ve özellikle 16. yüzyılda Avrupa ticaret yollarının önemli kavşaklarından biri ve metal işçiliği ile uzmanlaşmış zanaatların güçlü bir merkeziydi. Bu koşullar, kenti Ortaçağ sonu ve Rönesans Avrupa’sının en önemli matematiksel ve bilimsel alet üretim merkezlerinden biri haline getirdi. Regiomontanus’un 1472’de burada bir atölye ve matbaa kurması; daha sonra Georg Hartmann (1489–1564) gibi üretken alet yapımcılarının çalışmaları bu gelişmeyi güçlendirdi. Oxford History of Science Museum · Epact: Nuremberg ↗

Georg Hartmann'ın Nürnberg'de 1537'de yaptığı pirinç astrolab
Georg Hartmann’ın Nürnberg atölyesinde 1537’de üretilmiş pirinç astrolab. Yale koleksiyonundaki örnek; Wikimedia Commons, CC BY-SA/GFDL.

Hartmann’ın Nürnberg’de ürettiği astrolablar, gök cisimlerinin yüksekliğini ölçme, zaman ve yıldız konumlarını belirleme gibi astronomik ve pratik işlevleri tek bir hassas aygıtta birleştiriyordu. British Museum ve Smithsonian koleksiyonlarında 1530’lardan kalma imzalı Nürnberg örnekleri bulunmaktadır. British Museum · Hartmann astrolabe, 1537 ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: “Bilimsel aletlerin üretiminde ilk merkez Nürnberg’dir.” Kentin maden yataklarına yakınlığı, silah ve donanım üretimi, çan ve top dökümü; astronomi ve denizcilik aletlerinin lonca işbirliğiyle üretilmesi ve Avrupa’ya ihraç edilmesi anlatılıyordu.

Önceki kaynak: Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Kontrol / yeni kaynak: Oxford History of Science Museum’un Epact veritabanı Nürnberg’i 15. ve 16. yüzyıl ticaret ağları, metal işçiliği, Regiomontanus ve Georg Hartmann sayesinde Ortaçağ ve Rönesans’ın en önemli alet yapım merkezlerinden biri olarak tanımlar. Epact · Nuremberg ↗

British Museum, Georg Hartmann imzalı 1537 astrolabını açıkça “Nuremberg maker” ürünü olarak kaydeder; müzedeki dört Hartmann astrolabından biridir. British Museum ↗

Neden değiştirildi: Nürnberg’in öncü rolü korunmuştur; ancak “ilk merkez” ifadesi yerine kaynakların desteklediği “en önemli erken merkezlerden biri” ifadesi kullanılmıştır.

1603 / 1631 CHRISTOPH SCHEINER — PANTOGRAF

Christoph Scheiner ile ilişkilendirilen pantograf, eklemli bir paralelkenar sistemi kullanarak bir çizimin aynı ölçekte, büyütülmüş veya küçültülmüş kopyasını çıkarmaya yarayan geometrik bir alettir. Scheiner aygıtı yaklaşık 1603’te geliştirdi; Pantographice adlı açıklaması 1631’de yayımlandı. Alet, benzerlik ve ölçekleme ilkelerini doğrudan mekanik harekete dönüştürmesi bakımından uygulamalı geometrinin açık örneklerinden biridir. Smithsonian · Pantographs ↗

Christoph Scheiner'in 1631 tarihli pantograf çizimi
Christoph Scheiner, Pantographice (1631): pantograf düzeneği. Wikimedia Commons.

Galerileo Museum’un tarihsel alet veritabanı, pantografın sanatsal, mimari ve kartografik çizimlerin farklı ölçeklerde yeniden üretilmesinde kullanıldığını belirtir. Museo Galileo · Pantograph ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Pantograf, benzer üçgenlerden yararlanarak bir şekli büyütmek veya küçültmek için kullanılan eklemli bir cetvel olarak açıklanmış ve Christoph Scheiner’in tarihleri 1575–1650 verilmişti.

Önceki kaynak: Christoph Scheiner · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni kaynaklar: Smithsonian, aygıtın Scheiner tarafından 1603’te geliştirildiğini ve 1631’de yayımlandığını belirtir. Museo Galileo pantografı dört eklemli çubuktan oluşan paralelkenar mekanizması olarak açıklar. Smithsonian ↗; Museo Galileo ↗

Tarih notu: Scheiner’in doğum yılı kaynaklarda uzun süre 1573 ve 1575 olarak farklı verilmiştir. MacTutor, 1650 tarihli yeni bulunan bir ölüm ilanına dayanarak 1573’ü daha olası görür; Deutsche Biographie’nin eski maddesi 1575’i verir. MacTutor · Scheiner ↗; Deutsche Biographie ↗

Neden değiştirildi: Ana metin tartışmalı doğum yılını başlığa taşımadan, pantografın tarihini ve geometrik işlevini güvenilir kurumsal kaynaklarla netleştirir; iki biyografik tarih de burada okuyucuya açık bırakılır.

1542–1631 NUNES, CLAVIUS VE VERNIER — ÖLÇÜM HASSASİYETİNİN ARTMASI

16. ve 17. yüzyıllarda astronomi, navigasyon ve arazi ölçümünde daha küçük açı farklarını okuyabilmek için dereceli ölçeklerin hassaslaştırılması önemli bir araştırma alanı haline geldi.

Portekizli matematikçi ve kozmograf Pedro Nunes (1502–1578), 1542’de dairesel bir ölçekte birbirinden farklı sayıda bölümlere ayrılmış eşmerkezli yaylar kullanarak daha küçük açıların okunmasını sağlayan bir sistem geliştirdi. Bu düzenek daha sonra onun Latince adı Nonius’tan hareketle “nonius” diye anıldı. MacTutor · Pedro Nunes ↗

Pedro Nunes ile ilişkilendirilen özgün nonius düzeni
Pedro Nunes’in ölçüm fikrini gösteren özgün nonius düzeni. Wikimedia Commons; CC BY-SA/GFDL.

Christopher Clavius (1538–1612), Nunes’in yaklaşımını daha kullanışlı ölçek bölme yöntemleri yönünde geliştirdi. Pierre Vernier ise 1631’de ana ölçeğe karşı hareket eden ikinci bir ölçek tanımlayarak bugün kendi adıyla anılan Vernier ölçeğini ortaya koydu. Bu çizgi, geometrik bölme fikrinin ölçüm aletinin fiziksel tasarımına dönüşmesinin iyi bir örneğidir.

Ayrıntı

Önceki ifade: “1700’den itibaren ölçüm kesinliğinin yükseltilmesine güçlü bir gereksinim” duyulduğu; çapraz bölmelemenin daha sonra Clavius ölçeğine ve Vernier ölçeğine dönüştüğü; “Nonius”un Pedro Nunes (1502–1587) tarafından tasarlandığı belirtiliyordu. Nunes, Clavius ve Vernier’in Kopernik’in Güneş merkezli sistemini kabul etmemelerine rağmen navigasyon ve ölçüm aletlerini geliştirdikleri de tek bir grup cümlesi içinde söyleniyordu.

Önceki kaynaklar: Pedro Nunes · Wikipedia ↗; Christopher Clavius · Wikipedia ↗; Pierre Vernier · Wikipedia ↗; Nonius görseli ↗

Kronoloji düzeltmesi: Nunes’in nonius fikri 1542’ye, Vernier’in hareketli ölçeği 1631’e aittir; bu nedenle anlatının başlangıcını “1700’den itibaren” diye vermek kronolojik olarak uygun değildir. Nunes’in ölüm yılı da 1587 değil 1578’dir. MacTutor · Nunes ↗

Nonius / Vernier ayrımı: Nunes’in eşmerkezli yaylardan oluşan düzeneği ile Vernier’in 1631’deki hareketli yardımcı ölçeği aynı aygıt değildir; Vernier daha eski hassas bölme fikirlerini daha pratik bir ölçeğe dönüştürmüştür. MacTutor · Vernier ↗

Vernier tarihleri: Eski kaynaklarda 1580–1637 yaygındır; MacTutor ve Linda Hall Library daha yeni biyografik kayıtlarda 1584–1638 verir. Ana kartta tartışmalı biyografik tarih kullanılmamış, 1631 tarihli eser esas alınmıştır. MacTutor ↗; Linda Hall Library ↗

Kopernik notu: Önceki metindeki üç kişiyi tek bir “Güneş merkezli sistemi kabul etmeyenler” grubuna yerleştiren ifade ana karttan çıkarıldı. Alet tarihindeki katkıları, kozmolojik tutumlarının birbirinden ayrı değerlendirilmesini gerektirir.

16.–17. yy ÇOK AMAÇLI ALETLER VE HESABIN ARAÇLAŞMASI

Erken modern dönemde gelişme yalnız yeni aletlerin icadıyla sınırlı değildi; mevcut aletler daha çok işlev üstlenecek biçimde yeniden düzenlendi. Astrolab gibi eski aletler astronomi, zaman tayini ve kimi ölçüm işlevlerini birlikte taşırken, teodolit ve kadran türleri arazi ve açı ölçümünün gelişen ihtiyaçlarına cevap verdi.

Hesap işi de yalnız zihinsel veya yazılı işlem olmaktan çıkıp tablolar, ölçekler ve mekanik yardımcılar aracılığıyla daha hızlı ve tekrarlanabilir hale geldi. Logaritma ve trigonometrik tablolar, Napier çubukları, orantı pergelleri ve 17. yüzyılda ortaya çıkan mekanik hesap aygıtları, hesaplamanın bir bölümünü fiziksel araçlara aktardı.

Bu gelişme, geometrik ve aritmetik bilginin yalnız kitapta anlatılan bir kuram değil, ölçen, çizen ve hesaplayan nesnelere gömülü bilgi haline gelmesi bakımından önemlidir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Mevcut aletlerdeki iyileştirmeler arasında astrolab ve teodolitin çok yönlü kullanım kazanması; “hesap işinin çizelgeler (logaritma cetveli, kiriş çizelgesi) ve mekanik hesap gereçleri (Napier çubukları, hesap makineleri, orantı pergeli) hazırlanarak mekanikleştirilmesi” sayılıyordu.

Önceki bağlantılar: Logaritma ↗; Kiriş ↗; Napier’in kemikleri ↗; Reduction compass ↗

Düzeltme: Çizelgeler ve tablolar mekanik aygıt değildir; bu nedenle “hesabın mekanikleştirilmesi” bütün grubu karşılayan tek terim olarak kullanılmadı. Ana metin, tablolar, ölçekler ve mekanik yardımcıların hesaplamayı araçlaştırdığı ve standartlaştırdığı daha geniş bir dönüşümden söz eder.

Tarih notu: Napier’in logaritmaları 1614’te, hesap çubukları 1617’de yayımlandı; mekanik hesap makineleri ise 17. yüzyıl boyunca ayrı bir gelişim çizgisi oluşturdu. MacTutor · John Napier ↗

Neden değiştirildi: Önceki düşünce korunmuştur; ancak tablo, ölçek, çizim aleti ve mekanik hesap aygıtı aynı teknik kategoriye sokulmadan birbirinden ayrılmıştır.

1471–1528 ALBRECHT DÜRER — GEOMETRİ, ÖLÇÜM VE PERSPEKTİF

Nürnberg’de doğan Albrecht Dürer (1471–1528), sanat pratiğini geometri, ölçüm ve dönemin teknik araçlarıyla bir araya getiren önemli isimlerden biridir. 1525’te Nürnberg’de yayımladığı Underweysung der Messung mit dem Zirckel und Richtscheyt, Almanca yazılmış erken ve etkili uygulamalı geometri kitaplarından biridir.

Dürer eseri yalnız ressamlar için değil, kuyumcular, heykeltıraşlar, taş ustaları, marangozlar ve ölçmenin yararlı olduğu diğer uygulayıcılar için de tasarladığını belirtir. Kitap noktadan ve doğrudan başlayarak geometrik çizimler, çokgenler, eğriler, konik biçimler, yazı karakterlerinin geometrisi, güneş saatleri ve perspektif düzeneklerine kadar uzanır. The Metropolitan Museum of Art · Underweysung der Messung ↗

Albrecht Dürer'in perspektif düzeneğiyle lavta çizimini gösteren 1525 tarihli gravürü
Dürer, 1525: bir lavtanın perspektif düzeneğiyle çizilmesi. Underweysung der Messung; Library of Congress, yayın kısıtlaması bilinmiyor.

Dürer’in kitabı, geometrinin sanat ve zanaat pratiğine aktarımını açık biçimde gösterir. FDBM açısından Farabi’nin kuramsal ve uygulamalı geometri ayrımıyla karşılaştırılması mümkündür; ancak bu doğrudan bir tarihsel etki iddiası değil, iki farklı bilgi düzeni arasında analitik bir karşılaştırmadır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Dürer’in kitabı “Nürnberg 1925” tarihli verilmiş; “Tanrı tarafından bahşedilmiş insan ruhunun ilk tabloları olarak matematiksel figürler” biçiminde felsefi-dinsel bir yorum yapılmış; Farabi’nin geometri kitabıyla benzerlik kurulmuş; kaynaklar “Eulides, Leon Baptista Alberti ve Luca Pacoli” olarak yazılmıştı.

Önceki kaynaklar: Albrecht Dürer · Wikipedia ↗; Underweysung der Messung · Wikimedia Commons ↗; Zeki Tez ↗

Tarih düzeltmesi: Eser 1925 değil 1525’te Nürnberg’de yayımlandı. Metropolitan Museum kaydı tarihi ve Dürer’in kitabı ressamların yanında kuyumcu, heykeltıraş, taşçı ve marangozlara da yönelttiğini doğrular. The Met ↗

Birincil metin kontrolü: İlk kitap Euclid’i açıkça geometrinin temelini kuran kişi olarak anar ve nokta, doğru ve ölçülebilir büyüklüklerden başlar. 1525 metni · Wikisource ↗

Perspektif görseli: Library of Congress, 1525 tarihli gravürü iki kişinin bir lavtayı perspektif düzeneğiyle doğru biçimde çizmesini gösteren Underweysung illüstrasyonu olarak kaydeder. Library of Congress ↗

İsim düzeltmeleri: “Eulides” → Euclid; “Leon Baptista Alberti” → Leon Battista Alberti; “Luca Pacoli” → Luca Pacioli. Dürer’in İtalyan matematik ve perspektif gelenekleriyle ilişkisi korunmuştur.

Farabi karşılaştırması: Önceki benzerlik tümüyle kaldırılmadı; ancak doğrudan bir kaynak/etki ilişkisiymiş gibi okunmaması için FDBM’nin analitik karşılaştırması olarak açıklandı. Zeki Tez’den gelen ruh ve matematiksel figürler yorumu da araştırma geçmişinin bir parçası olarak burada tutulur; ana karta doğrudan Dürer’in sözüymüş gibi aktarılmaz.

1574–1637 ROBERT FLUDD — GEOMETRİ, UYUM VE HERMETİK KOZMOS

Robert Fludd (1574–1637)’un özellikle 1617’den itibaren yayımlanan Utriusque Cosmi Historia dizisi, erken modern dönemde geometri, müzik, optik, makineler, kozmoloji ve Hermetik düşüncenin aynı bilgi düzeni içinde yan yana bulunabildiğini gösterir.

Robert Fludd'un Utriusque Cosmi eserinden makrokozmos diyagramı
Robert Fludd, Utriusque Cosmi: makrokozmos diyagramı. 17. yy baskısı; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Fludd matematiği yalnız nicel hesap için değil, makrokozmos ile mikrokozmos arasındaki ilişkileri, oranı ve uyumu görünür kılan bir araç olarak kullanıyordu. Daire, üçgen, kare ve müziksel oranlar onun kozmolojik şemalarında birbirleriyle ilişkilendirildi.

Science History Institute’un dijital nüshası eserde occult mathematics, harmonics and music theory, optics, fortification, military strategy, horology, cosmology ve astrology gibi çok farklı alanların; ayrıca çeşitli makine ve deney düzeneklerinin resmedildiğini gösterir. Science History Institute · Utriusque Cosmi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Robert Fludd’un tarihleri 1547–1637 olarak verilmiş; Utriusque Cosmi Historia (1617) başta olmak üzere eserlerinin makine ve aletlerin tarihi için önemli olduğu, matematiğe Hermetik-kimyasal bir bakış getirdiği ve daire, üçgen, kare gibi şekiller aracılığıyla doğadaki harmoniyi göstermeye çalıştığı belirtilmişti.

Önceki kaynak: Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Tarih düzeltmesi: Fludd’un doğru yaşam tarihleri 1574–1637’dir. Science History Institute dijital kataloğu yazar ve tarihleri bu biçimde kaydeder. Science History Institute ↗

İçerik kontrolü: Aynı katalog, 1617–1618 ilk baskı ciltlerinin makrokozmos/mikrokozmos, “occult mathematics”, armoni ve müzik kuramı, görme ve optik, tahkimat, askerî strateji, saat bilgisi, kozmoloji ve astroloji gibi başlıkları içerdiğini; ayrıca makine ve deney aygıtlarının çok sayıda görselini barındırdığını belirtir.

Neden değiştirildi: Yaşam tarihi düzeltilmiş, Zeki Tez’den gelen Hermetik-geometrik yorum korunmuş; fakat eserin kapsamı doğrudan dijital birincil/katalog kaynağıyla desteklenmiştir.

ASTRONOMI

Geç Postklasik dönem GEÇ POSTKLASİK MESOAMERİKA’DA GÖK BİLGİSİ VE TOPLUMSAL ZAMAN

Geç Postklasik Mesoamerika’da gök bilgisi, yalnız doğa gözlemi değil, toplumsal zamanın ve kolektif beklentilerin örgütlenmesinde de etkili bir araç haline gelmiş görünür. Özellikle Aztek dünyasında takvim döngüleri, ritüel zaman, yönlenme, su, tarım ve siyasal-dinsel merkezler arasındaki ilişki güçlenmiş; göksel düzen, kentsel ve törensel düzenle birlikte düşünülmüştür.

Bu nedenle astronomi burada yalnız gökteki cisimlerin gözlemi değil, korku, umut, yeniden başlama ve dünyanın devamına dair beklentileri de yöneten bir bilgi düzeni olarak okunabilir.

Ivan Šprajc, Astronomy, Architecture, and Landscape in Prehispanic Mesoamerica ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Geç Postklasik Mesoamerika’da gök bilgisinin, özellikle Aztek Tenochtitlan’ında 52 yıllık New Fire döngüsüyle, “dünyanın devamına dair arzuları ve kıyamet korkusunu yöneten güçlü bir toplumsal araca dönüştüğü” belirtiliyordu.

Önceki / temel kaynak: Šprajc 2018 ↗

Kontrol / yorum: Ana düşünce korunmuştur. Ancak “güçlü bir toplumsal araca dönüştü” ifadesi kesin bir nedensellik gibi okunabileceğinden, ana metin daha ihtiyatlı biçimde kurulmuş; astronominin ritüel zaman, toplumsal beklentiler ve kentsel-törensel düzenle ilişkisi öne çıkarılmıştır.

Neden değiştirildi: Yorumun gücü korunurken, tarihsel bağın açıklayıcı bir önerme olarak kalması amaçlandı.

yak. 1325–1521 TENOCHTITLAN VE TEMPLO MAYOR — KOZMİK MERKEZ

Tenochtitlan’daki çift piramitli Templo Mayor kompleksi, yağmur/dağ tanrısı Tlaloc ile savaş–güneş tanrısı Huitzilopochtli’nin tapınaklarını tek bir anıtsal kütlede birleştiriyordu. Böylece su, tarım, savaş ve güneş döngüleri aynı törensel odakta toplanıyordu.

Şehrin kanallar ve setler aracılığıyla örgütlenen su sistemi de bu kozmik merkezle ilişkilendiriliyordu. Gündelik suya erişim, kentsel altyapı ile göksel ve törensel düzenin birbirinden ayrılmadığı bir çerçeve içinde düşünülüyordu.

Šprajc 2018, s. 232–238 ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Templo Mayor’un Tlaloc ve Huitzilopochtli tapınaklarını aynı kütlede birleştirerek su, tarım, savaş ve güneş döngülerini tek bir kozmik merkezde topladığı; kentin su yönetiminin de bu merkeze bağlandığı belirtiliyordu.

Önceki / temel kaynak: Šprajc 2018 ↗

Kontrol / yorum: Bu yorum korunmuştur. Ana metin yalnız dil bakımından sadeleştirilmiş; “bireyin gündelik suya erişimi bile göksel bir düzenle ilişkilendiriliyor” cümlesi, doğrudan bireysel deneyime atıf yapmadan, kentsel altyapı ile törensel-göksel düzenin ilişkisi olarak yeniden kurulmuştur.

Neden değiştirildi: Ana anlatı korunurken, çıkarımın ölçeği biraz daha ihtiyatlı hale getirildi.

52 yıllık döngü NEW FIRE — “YILLARIN BAĞLANMASI” VE DÜNYANIN DEVAMI

“Yılların bağlanması” olarak anılan New Fire töreni, 260 günlük ritüel takvim ile 365 günlük yıl takviminin 52 yılda bir aynı başlangıca gelmesini işaret eden kritik eşiği temsil ediyordu. Aztekler için bu, dünyanın devam edip etmeyeceğinin sınandığı bir zaman olarak yaşanıyordu.

Tören sırasında tüm ateşlerin söndürülmesi, karanlıkta yıldızların —özellikle Pleiades ve Orion kuşağı ile ilişkilendirilen göksel işaretlerin— izlenmesi ve yeni ateşin yüksek bir noktada yakılıp kente dağıtılması; göksel riski, ev ölçeğini ve kent düzenini aynı törensel sahnede buluşturuyordu.

Tenochtitlan çevresindeki kazılarda M.S. 1507 New Fire töreniyle ilişkilendirilen kırılmış kaplar, atılmış eski ocak taşları ve yenilenmiş ocak izleri bulunmuştur. Elson & Smith 2001 ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: New Fire töreni, 260 ve 365 günlük takvimlerin 52 yılda bir yeniden birleşmesi; tüm ateşlerin söndürülmesi, yıldızların gözlenmesi ve yeni ateşin kent ölçeğinde yeniden dağıtılması üzerinden yorumlanıyordu.

Önceki / temel kaynaklar: Elson & Smith 2001 ↗; New Fire Ceremony · Wikipedia ↗

Kontrol / yorum: Ana anlatı korunmuştur. Ana kartta Wikipedia bağlantısı bir özet/yardımcı kaynak düzeyinde bırakılmış; arkeolojik dayanak ise Elson ve Smith çalışmasıyla öne çıkarılmıştır.

Neden değiştirildi: Bilgi, daha güçlü arkeolojik dayanak öne alınarak yeniden düzenlendi; önceki genel özet kaynağı da karşılaştırma için korundu.

1473–1543 NICOLAUS COPERNICUS — GÜNEŞ MERKEZLİ KOZMOS

Nicolaus Copernicus (1473–1543), gezegen hareketlerini açıklamak için Güneş merkezli bir düzen önerdi. Bu düzende Dünya hem kendi ekseni çevresinde döner hem de diğer gezegenlerle birlikte Güneş çevresinde dolanır. Bu yaklaşım, antik ve Ortaçağ boyunca etkili olan Ptolemaiosçu yer-merkezli kozmolojiye önemli bir alternatif sundu.

Copernicus'un heliosentrik evren diyagramı
De revolutionibus orbium coelestium’dan heliosentrik düzen diyagramı; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Copernicus’un başyapıtı De revolutionibus orbium coelestium (Göksel Kürelerin Devinimleri Üzerine) 1543’te, ölüm yılı içinde yayımlandı. Eser, modern astronomi tarihinin temel dönüm noktalarından biri kabul edilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Copernicus’un heliosentrik modeli öne sürdüğü; “başka yıldızlarda diğer gezegenlerin etrafında dönüyor idi” biçiminde bir anlatım kullanıldığı; Güneş’in “evrenin merkezinde” olduğu ve bu sayede hesapların daha kolay ve kesin hale geldiği belirtiliyordu. Ayrıca Copernicus’un Aryabhata’yı Nalanda üzerinden takip ettiği de “iddia edilmektedir” deniyordu.

Önceki kaynaklar: Nicolaus Copernicus · Wikipedia ↗; Aryabhata/Nalanda bağlantısına dair önceki not

Düzeltme: Ana metinde sistem, bugünkü tarih yazımına daha uygun olarak “Dünya ve diğer gezegenler Güneş çevresinde dolanır” biçiminde kurulmuştur; “başka yıldızlar” ifadesi çıkarılmıştır. “Güneş evrenin merkezinde” cümlesi yerine, heliosentrik modelin gezegenler sisteminin düzenine ilişkin olduğu belirtilmiştir.

Aryabhata notu: Copernicus ile Hint astronomisi arasındaki olası ilişkiler üzerine tartışmalar bulunsa da, Copernicus’un Aryabhata’yı Nalanda üzerinden doğrudan takip ettiğine dair kesin bir uzman uzlaşısı bulunmamaktadır. Bu nedenle bu iddia ana karta alınmamış, araştırma notu düzeyinde bırakılmıştır.

Neden değiştirildi: Bilim tarihi açısından daha güvenli ve daha az spekülatif bir anlatım tercih edildi; önceki yorum tamamen silinmeyip karşılaştırma için saklandı.

1571–1630 JOHANNES KEPLER — YENİ ASTRONOMİ VE ELİPTİK YÖRÜNGELER

Johannes Kepler (1571–1630), Copernicus’un Güneş merkezli perspektifini kullanarak gezegen hareketlerini daha iyi açıklayan yeni bir astronomi geliştirdi. Astronomia Nova (Yeni Astronomi, 1609), özellikle Mars gözlemleri üzerinden gezegen yörüngelerinin kusursuz çemberler değil, elipsler olduğunu göstermesi bakımından belirleyici oldu.

Kepler’in kanunları, daha sonra Newton fiziği içinde yeniden temellendirilmiş olsa da, gezegen hareketlerinin tanımlanmasında bugün de güçlü bir geçerlilik taşımaktadır.

Kepler, Astronomia Nova ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Copernicus’un yeni perspektifinin Kepler tarafından kullanıldığı ve Kepler kanunlarının “halen geçerli” olduğu; temel farkın gezegen yörüngelerinin tam yuvarlak değil eliptik olması olduğu belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Johannes Kepler · Wikipedia ↗; Astronomia Nova ↗

Kontrol / yorum: Bu anlatı büyük ölçüde korunmuştur. Ana kartta yalnız “halen geçerli” ifadesi, Newton mekaniği içinde yeniden açıklanmış olmakla birlikte güçlü geçerliliğini sürdürür biçiminde biraz daha açıklayıcı hale getirilmiştir.

Neden değiştirildi: Ana fikir korunmuş, tarihsel bağlam biraz daha açık hale getirilmiştir.

1564–1642 GALILEO GALILEI — TELESKOP GÖZLEMLERİ VE YENİ GÖK TASARIMI

Galileo Galilei (1564–1642), teleskopla yaptığı gözlemlerle göğün kusursuz ve değişmez olduğu yönündeki eski tasarımı derinden sarstı. Sidereus Nuncius (1610) ile Ay yüzeyinin pürüzlü oluşunu, Samanyolu’nun çok sayıda yıldızdan meydana geldiğini ve Jüpiter’in uydularını duyurdu. Bu gözlemler, Copernicusçu dönüşümün ikna gücünü artırdı.

Galileo'nun Ay çizimleri
Galileo’nun Sidereus Nuncius (1610) içindeki Ay çizimleri; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Galileo’nun daha geç tarihli İki Yeni Bilim Üzerine Söylemler ve Açıklamalar (Discourses and Mathematical Demonstrations Relating to Two New Sciences, 1638) eseri ise daha çok hareket ve mekanik alanına aittir; ancak aynı dönemde doğa bilgisinin deney ve matematik temelinde yeniden kurulmasının parçası olarak önem taşır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Galileo’nun, doğa felsefesinin geleneksel değerlerinden radikal bir kopuşu temsil ettiğini vurgulayan metinlerle birlikte, İki Yeni Bilim Üzerine Söylemler ve Açıklamalar kitabı öne çıkarılıyordu.

Önceki kaynaklar: Galileo, Two New Sciences ↗; Steve Shapin, The Scientific Revolution

Düzenleme: Bölüm astronomi kolonu olduğu için ana kartta Galileo’nun teleskopik astronomi katkıları öne alındı. Two New Sciences ise kaldırılmayıp, mekanik ve yeni deneysel doğa felsefesinin bir parçası olarak ikinci paragrafta tutuldu.

Neden değiştirildi: Böylece hem kullanıcının verdiği kaynak korunmuş oldu hem de kartın astronomi disiplinine uygun ağırlık merkezi güçlendirildi.

17. yy BOYLE, PASCAL VE OTTO VON GUERICKE — VAKUM DENEYLERİ VE YENİ EVREN TASARIMI

Robert Boyle (1627–1691), Blaise Pascal (1623–1662) ve Otto von Guericke (1602–1686), vakum ve hava basıncı deneyleriyle Aristotelesçi doğa anlayışını sorgulayan erken modern deney kültürünün önde gelen isimleri oldular.

Magdeburg yarımküreleri deneyi
Magdeburg yarımküreleri deneyi; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Boyle’un New Experiments Physico-Mechanicall, Pascal’ın Expériences nouvelles touchant le vide ve Guericke’nin Experimenta nova … de vacuo spatio adlı eserleri, boşluk, hava ve deneysel aygıtlar etrafında yeni bir doğa bilgisi inşa edildiğini gösterir. Bu tartışmalar yalnız fizik ve kimya için değil, kozmik düzenin nasıl düşünülmesi gerektiği için de önemlidir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Boyle, Pascal ve Guericke’nin ilgili eserleri birlikte verilerek vakumun irdelendiği belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Boyle, New experiments physico-mechanicall ↗; Pascal, Expériences nouvelles touchant le vide ↗; Guericke, Experimenta nova… ↗

Kontrol / yorum: Bu bölüm astronomi disiplinine doğrudan ait olmaktan çok, erken modern kozmoloji ve deneysel doğa felsefesi çevresinde yer alır. Bunun için ana kartta ilişki açıkça belirtilmiş; vakum deneylerinin, gök düzeninin ve doğa anlayışının yeniden düşünülmesindeki rolü vurgulanmıştır.

Neden değiştirildi: Kullanıcının verdiği malzeme korunmuş, ancak disiplin bağlantısı daha görünür hale getirilmiştir.

SANAT · MÜZIK

Rönesans–19. yy AVRUPA TOPLUMLARINDA SANATIN ÖZERKLEŞMESİ VE KURUMSALLAŞMASI

Avrupa toplumlarında sanatın kurumsallaşmasının tarihi, büyük ölçüde sanatın görece özerk bir alan haline gelişinin tarihi olarak okunabilir. Rönesans’ta ivme kazanan bu süreç boyunca sanat, Kilise ve Saray himayesinden bütünüyle kopmasa da, giderek kendi ölçütlerini, uzmanlık alanlarını ve meşruiyet biçimlerini üretmeye başlamıştır.

Bu gelişmeye paralel olarak sanat piyasası, sanat tarihi ve sanat eleştirisi de ayrı alanlar halinde belirginleşmiştir. 19. yüzyıla gelindiğinde, kendi estetik ve bilgi ölçütlerini büyük ölçüde kendi içinden kuran bir sanat alanından söz etmek mümkün hale gelmiştir; ancak bu alanın piyasa ilişkileriyle gerilimi de sürmüştür.

Pierre Bourdieu, Kültür Üretimi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Avrupa toplumlarında sanatın kurumsallaşmasının, sanatın özerkliğini kazanmasının tarihi olduğu; sanatın Kilise ve Saray vesayetinden kopup bağımsızlaştığı; aynı süreçte sanat piyasası ile sanat tarihi ve sanat eleştirisinin geliştiği belirtiliyordu.

Önceki / temel kaynak: Pierre Bourdieu, Kültür Üretimi ↗

Kontrol / yorum: Ana düşünce korunmuştur. Ancak “koparak bağımsızlaşır” ifadesi biraz yumuşatılmış; tarihsel süreç, tam ve ani bir kopuş yerine, görece özerkleşme ve alanlaşma süreci olarak ifade edilmiştir.

Neden değiştirildi: Böylece Bourdieu’nun alan kuramına daha uygun, daha ihtiyatlı ve aşamalı bir anlatım kurulmuştur.

Rönesans RÖNESANS’TA FİZİKSEL DÜNYANIN RESMİ VE ÜÇ BOYUT ETKİSİ

Rönesans resmi, fiziksel dünyanın daha tutarlı, ölçülebilir ve ikna edici biçimde temsil edilmesi yönünde önemli teknikler geliştirmiştir. Bunların başında, doğrusal perspektifin daha sistematik kullanımı ve yüzey üzerinde derinlik yanılsamasının kurulması gelir.

Bu nedenle Rönesans, yalnızca yeni resim konuları değil, aynı zamanda görsel mekânın nasıl kurulacağı konusunda da belirleyici bir dönüm noktası sayılabilir.

Wikipedia / Sanat ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Rönesans’ın, fiziksel dünyanın resmedilmesi ve resimde üç boyut algısı oluşturulması yönünde teknikler geliştirdiği belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia / Sanat ↗

Kontrol / yorum: Ana fikir korunmuştur. Ancak ifade biraz açılarak, teknik yeniliğin yalnız “üç boyut algısı” değil, görsel mekânın daha sistematik kurulmasıyla ilgili olduğu da görünür kılınmıştır.

Neden değiştirildi: Kısa bilgi daha açıklayıcı hale getirilmiş, fakat ana anlatı korunmuştur.

15.–17. yy MATEMATİKSEL SANAT, DOĞADAKİ GEOMETRİ VE PERSPEKTİF GELENEĞİ

Rönesans sanatında altın oran, oran-orantı, geometri, perspektif ve müzik arasında kurulan ilişkiler, sanat ile matematik arasındaki yakın bağı görünür kılar. Bu bağlamda Albrecht Dürer, Leonardo da Vinci, Wenzel Jamnitzer, Paulus Pfinzing, Johannes Lencker, Robert Fludd, Hans Vredeman de Vries, Abraham Bosse ve Henricus Hondius gibi isimler, perspektif ve ölçülebilir görsel düzen konusunda önemli katkılarda bulunmuşlardır.

Antik ve Ortaçağ geleneklerinde de derinlik etkisi oluşturan örnekler bulunsa da, perspektifin açık ve sistemli geometrik kuruluşu özellikle Rönesans Avrupa’sında belirginlik kazanmıştır.

Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Rönesans dönemi sanatçılarının altın oran, perspektif, doğadaki geometri ve müzik gibi konularla ilgilerinin “math-art” kapsamına girdiği; uzun bir isim listesiyle katkıların sıralandığı belirtiliyordu.

Önceki / temel kaynak: Zeki Tez, Matematiğin Kültürel Tarihi ↗

Kontrol / yorum: Ana düşünce korunmuş, ancak ana kart daha okunur hale getirilmiştir. İsim listesi seçici bir biçimde korunmuş; resim, geometri ve müzik arasındaki kavramsal bağ daha görünür kılınmıştır.

Neden değiştirildi: Kartın yoğunluğu azaltılarak kavramsal ağırlığı güçlendirildi; ayrıntı bilgisi kaybolmadı.

yak. 1415 ve sonrası BRUNELLESCHI, ALBERTI VE MERKEZİ PERSPEKTİFİN KODLANMASI

Doğrusal perspektifin Rönesans İtalya’sında sistematik bir görsel araç haline gelişi çoğunlukla Filippo Brunelleschi ile ilişkilendirilir; Leon Battista Alberti ise bu yaklaşımı yazılı olarak kurallaştıran temel isimlerden biridir. Bu sistem, yol, meydan, mimari cephe ve iç mekân gibi öğeleri ortak bir bakış noktasına göre düzenleyerek mekânsal derinlik yanılsaması kurar.

Bugün birçok araştırmacı, tam anlamıyla geometrik merkezî perspektifin belirli kültürel ve tarihsel koşullar içinde geliştiğini vurgular. Başka kültürlerde derinlik anlatımı ve mekânsal sezgi elbette vardır; ancak bu kadar açık geometrik kodlanış, özellikle İtalyan Rönesansı bağlamında belirginleşmiştir.

Perspective History ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Doğrusal perspektifin, binaların iç ve dış mekânlarını ikna edici biçimde resmetme arzusundan doğduğu; İtalyan Rönesansı’na özgü olduğu; 1415’te Brunelleschi tarafından tasarlandığına ve Alberti tarafından yazılı olarak kodlandığına inanıldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Perspective History ↗; kullanıcının önceki notu

Kontrol / yorum: Ana düşünce korunmuştur. Ancak “yalnızca bir zaman ve yerde keşfedilmiş” ifadesi yumuşatılmıştır. Çünkü başka kültürlerde de mekânı ve derinliği anlatan güçlü gelenekler vardır; daha sınırlı olarak söylenebilecek olan, tam geometrik merkezî perspektifin Rönesans Avrupa’sında özgül bir form kazanmış olmasıdır.

Neden değiştirildi: Böylece hem özgün vurgu korunmuş hem de aşırı kesinlik azaltılmıştır.

1509–1511 RAPHAEL’İN ATİNA OKULU — TEK NOKTALI PERSPEKTİFİN KLASİK ÖRNEĞİ

Tek noktalı perspektifin en ünlü örneklerinden biri, Raphael’in Atina Okulu freskidir. Kompozisyondaki mimari çizgiler, izleyicinin bakışını tek bir kaçış noktasına doğru toplar; bu noktanın, resimde Platon’un uzanan elinin altında yer alması, kompozisyonun kurucu başarısı olarak sıkça anılır.

Raphael, Atina Okulu
Raphael, Atina Okulu; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Bu örnek, mimari mekânın resimde nasıl düzenli ve düşünsel bir sahneye dönüştürüldüğünü açıkça gösterir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Tek noktalı perspektifin en önemli örneklerinden birinin Raphael’in Atina Okulu olduğu ve perspektif merkezinin Platon’un uzanmış sağ elinin altına denk gelmesinin olağanüstü bir kompozisyon başarısı sayıldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Atina Okulu · Wikipedia ↗; kullanıcının önceki notu

Kontrol / yorum: Bu bilgi korunmuştur. Ana kartta yalnız, perspektif düzeninin resimdeki mimari sahne ile düşünsel içeriği nasıl birleştirdiği daha görünür hale getirilmiştir.

Neden değiştirildi: Bilgi kaybı olmadan açıklayıcılık artırılmıştır.

16. yy sonu HANS VREDEMAN DE VRIES — KUZEY AVRUPA’DA PERSPEKTİFİN YAYGINLAŞMASI

Perspektifin Kuzey Avrupa resminde yaygın kabul görmesinde Hans Vredeman de Vries önemli bir eşik oluşturur. Perspektif üzerine yazdığı kitaplar ve mimari-uzamsal gravürleri, doğrusal perspektifin yalnız İtalya’da kalmayıp kuzeyde de öğretilebilir ve uygulanabilir bir görsel sistem haline gelmesine yardımcı olmuştur.

Hans Vredeman de Vries sonrası Perspektif Bir Sokak Görünümü
Perspective View of a Street, Hans Vredeman de Vries sonrası; Wikimedia Commons / National Gallery of Art.

Çok dilli yayınlar ve gravür dizileri sayesinde, perspektif bilgisi geniş bir coğrafyaya aktarılmıştır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Perspektifin Kuzey Avrupa resminde ilk kez, konu üzerine dokuz kitap yazıp bunların ilkini aynı anda Flemenkçe, Latince, Fransızca ve Almanca yayımlayan mimar-ressam Vredeman de Vries ile kabul gördüğü belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Perspective History ↗

Kontrol / yorum: Ana düşünce korunmuştur. “İlk kez” ifadesi yine biraz yumuşatılmış; perspektifin kuzeyde yaygınlaşması ve kabul görmesinde Vredeman de Vries’in belirleyici bir eşik oluşturduğu biçiminde ifade edilmiştir.

Neden değiştirildi: Daha ihtiyatlı ve tarih yazımına uygun bir anlatım kurulmuştur.

1520–1591 VINCENZO GALILEI — MÜZİK KURAMI, DENEY VE ERKEN BAROK EŞİĞİ

Vincenzo Galilei (1520–1591), geç Rönesans müzik yaşamının önemli bir lutenisti, bestecisi ve kuramcısıdır. Floransa Camerata’sıyla ilişkisi ve antik Yunan müziğini yeniden düşünme çabası, tek ses çizgisini öne çıkaran yeni ifade biçimlerine ve erken operanın doğuşuna giden zeminin oluşmasında etkili olmuştur.

Vincenzo Galilei portresi
Vincenzo Galilei portresi; Wikimedia Commons.

Ayrıca ses yüksekliği ile tel gerilimi arasındaki ilişki üzerine yaptığı gözlemler, müzik ile sayısal-deneysel düşünce arasındaki bağı güçlendiren erken örnekler arasında görülebilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: İsim başlık olarak not edilmişti, ancak sanat ya da müzik alanındaki katkısı yazılmamıştı.

Yeni dayanaklar: Vincenzo Galilei · Wikipedia ↗; Wikimedia Commons / Vincenzo Galilei ↗

Eklenen açıklama: Vincenzo Galilei’nin Floransa Camerata çevresi, antik Yunan müziği ilgisi, erken monodi ve opera öncesi dönüşümle bağlantısı; ayrıca tel gerilimi ve ses üzerine deneysel ilgisi kısaca özetlenmiştir.

Neden eklendi: Başlıktaki isim böylece Sanat–Müzik kolonu bağlamında anlamlı hale getirilmiştir.

1511–1575 NICOLA VICENTINO — KROMATİK, ENHARMONİK VE MİKROTONAL DENEYLER

Nicola Vicentino (1511–1575), Rönesans müzik kuramında antik Yunan müziğinin diatonik, kromatik ve enharmonik cinslerini çağdaş uygulamaya taşımaya çalışan en yenilikçi isimlerden biridir. 1555 tarihli L’antica musica ridotta alla moderna prattica adlı yapıtı ve geliştirdiği archicembalo, müzikte mikrotonal ve çok daha ince perde ayrımlarının uygulanabileceğini göstermeye çalışmıştır.

Nicola Vicentino'nun archicembalo düzeni
Vicentino’nun archicembalo düzeni; Wikimedia Commons.

Bu nedenle Vicentino, yalnız bir besteci değil, aynı zamanda işitme sınırlarını ve perde sistemlerini zorlayan deneysel bir müzik düşünürü olarak da önem taşır.

Ayrıntı

Önceki ifade: İsim başlık olarak not edilmişti, ancak müzik alanındaki katkısı açıklanmamıştı. Ayrıca yazımda “Vincentino” biçimindeki belirsizlik, standart kullanım olan “Vicentino” ile düzeltilmiştir.

Yeni dayanaklar: Nicola Vicentino · Wikipedia ↗; Music Theory Online / Vicentino’nun 31 tonlu kuramı ↗

Eklenen açıklama: Vicentino’nun antik Yunan kuramını çağdaş müzikle ilişkilendirme çabası, 31 perdeli sistem önerisi ve archicembalo adlı çalgı tasarımı kısa biçimde özetlenmiştir.

Neden eklendi: Böylece not halinde duran isim, Sanat–Müzik kolonu içinde belirgin bir içerik kazanmıştır.

1588–1648 MARIN MERSENNE — MÜZİK KURAMI, AKUSTİK VE SAYISAL DÜZEN

Marin Mersenne (1588–1648), müzik kuramını ses fiziği, sayı ve deneyle buluşturan erken modern düşünürlerin başında gelir. Harmonie universelle (1636–37), dönemin müzik bilgisini bir araya getiren en kapsamlı eserlerden biridir; sesin doğası, consonance–dissonance, çalgılar ve titreşen teller üzerine sistemli incelemeler içerir.

Mersenne bu yönüyle, müziğin yalnız estetik değil, aynı zamanda ölçülebilir ve araştırılabilir bir olgu olarak ele alınmasına güçlü katkıda bulunmuştur. Bu yüzden çoğu kez erken akustiğin kurucu isimlerinden biri sayılır.

Marin Mersenne, Harmonie universelle ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: İsim başlık olarak not edilmişti, ancak sanat ya da müzikle bağı açıklanmamıştı.

Yeni dayanaklar: Mersenne, Harmonie universelle ↗; Marin Mersenne · Wikipedia ↗

Eklenen açıklama: Mersenne’in müzik kuramını akustik ve titreşen tellerin sayısal yasalarıyla ilişkilendiren rolü, bir-iki cümlelik özlü bir açıklama halinde ana karta eklenmiştir.

Neden eklendi: Böylece isim, Sanat–Müzik kolonu içinde yalnız not olmaktan çıkıp içerikli bir başlığa dönüşmüştür.

FIZIK

Rönesans–17. yy sonu DENEYSEL BİLİMLERİN BİÇİMLENMESİ VE NİCELLEŞME

Rönesans’tan 17. yüzyıl sonuna uzanan dönemde deney, ölçüm ve matematiksel ifade doğa araştırmalarında giderek daha merkezi hale geldi. Maddenin ve hareketin çeşitli özellikleri ölçülebilir büyüklükler olarak ele alınmaya başladı; böylece yalnız nitel betimlemeye dayanan açıklamaların yanında, nicel ve karşılaştırılabilir sonuçlara dayanan yeni araştırma biçimleri gelişti.

Bu dönüşüm bir anda gerçekleşmiş kesin bir “nitel bilimden nicel bilime geçiş” değil, farklı alanlarda farklı hızlarla ilerleyen uzun bir süreç olarak görülmelidir.

Zeki Tez, Fiziğin Kültürel Tarihi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Rönesans’la başlayıp 17. yüzyıl sonuna kadar süren dönemde deneysel bilimlerin biçimlendiği ve “nitel bilimden nicel bilime geçildiği” belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Zeki Tez, Fiziğin Kültürel Tarihi ↗

Kontrol / yorum: Ana düşünce korunmuştur. Ancak “nitel bilimden nicel bilime geçiş” ifadesi tamamlanmış ve tek yönlü bir dönüşüm izlenimi verebildiği için daha ihtiyatlı hale getirilmiştir.

Neden değiştirildi: Erken modern dönemin deney ve ölçüm kültüründeki dönüşüm vurgulanırken, nitel açıklamaların bütünüyle ortadan kalktığı izlenimi önlenmiştir.

15.–16. yy SANATÇI-MÜHENDİSLER, UYGULAMALI MATEMATİK VE MEKANİK

Leonardo da Vinci (1452–1519), Albrecht Dürer (1471–1528) ve Niccolò Tartaglia (1499/1500–1557) gibi erken modern pratisyenler, matematiksel düşünceyi teknik ve görsel problemlere taşıyan farklı örnekler sundular. Leonardo’da mekanik ve hidrolik, Dürer’de ölçüm, geometri ve perspektif, Tartaglia’da ise topçuluk ve balistik öne çıktı.

Bu çalışmalar, kuramsal matematik ile zanaat, mühendislik, çizim ve ölçme pratikleri arasındaki sınırların giderek geçirgenleştiğini gösterir.

Zeki Tez, Fiziğin Kültürel Tarihi ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Leonardo, Dürer ve Tartaglia “sanatçı mühendisler” olarak birlikte anılıyor ve matematiği mekaniğe uygulayarak mekanik, perspektif, hidrostatik, hidromekanik ve balistikte belirleyici çalışmalar yaptıkları belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Zeki Tez ↗

Kontrol / yorum: Üç ismin katkılarının niteliği birbirinden farklı olduğu için ana kartta alanları ayrıştırılmıştır. Özellikle Dürer’in katkısı mekanikten çok uygulamalı geometri, ölçüm ve perspektif üzerinden ifade edilmiştir.

Neden değiştirildi: Ortak “sanatçı-mühendis” çerçevesi korunurken, her ismin tarihsel katkısı daha doğru konumlandırılmıştır.

1600–1638 WILLIAM GILBERT VE GALILEO — MANYETİZM, HAREKET VE DENEYSEL ÖLÇÜM

William Gilbert’in (1544–1603) 1600 tarihli De Magnete adlı eseri, manyetizmanın deneysel ve sistematik incelenmesinde temel dönüm noktalarından biridir. Gilbert, Dünya’yı büyük bir mıknatıs olarak ele almış ve pusula olgusunu fiziksel bir çerçevede açıklamaya çalışmıştır.

Galileo Galilei’nin doğru yaşam tarihleri 1564–1642’dir. Galileo hareket, serbest düşme, eğik atış ve eylemsizlik düşüncesinin gelişiminde belirleyici çalışmalar yaptı; 1609’dan itibaren teleskobu geliştirip astronomik gözleme uyguladı. Ayrıca modern termometrenin değil, sıcak-soğuk değişimini gösteren termoskopun erken bir biçimini geliştirdi.

Galileo'nun Two New Sciences eserinden mekanik diyagram
Galileo, Two New Sciences (1638) içinden mekanik diyagram; Wikimedia Commons.
Ayrıntı

Önceki ifade: William Gilbert’in “manyetizma bilimini kurduğu”; Galileo’nun yaşam tarihlerinin 1546–1642 olduğu ve teleskop ile “termometre” yaptığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Zeki Tez, Fiziğin Kültürel Tarihi ↗

Yeni / kontrol kaynakları: Science History Institute · Gilbert ve De Magnete ↗; Museo Galileo · Galileo biyografisi ↗; Museo Galileo · Thermoscope ↗

Düzeltmeler: Galileo’nun doğum yılı 1546 → 1564 olarak düzeltilmiştir. Teleskop Galileo tarafından ilk kez icat edilmemiş, fakat 1609’da geliştirilip astronomik gözleme güçlü biçimde uygulanmıştır. “Termometre” ifadesi ise termoskop olarak düzeltilmiştir.

Neden değiştirildi: Ana anlatı korunmuş, ancak aletlerin icadı ve yaşam tarihiyle ilgili olgusal ayrımlar netleştirilmiştir.

Antik dönem–11. yy HİNDİSTAN VE ÇİN’DE MADDE, GÖK HAREKETİ VE MANYETİZMA

Hindistan düşüncesinde atomcu yaklaşımlar tek bir çizgiye indirgenemez. Vaiśeṣika geleneğinde Kaṇāda’ya atfedilen atomculuk, maddi varlıkları bölünemez paramāṇular üzerinden açıklamaya yönelmiştir; ancak Kaṇāda’nın kesin tarihi tartışmalıdır. Erken Budist geleneklerde ise atomculuk farklı biçimler aldı: maddi atomlar sonraki Abhidharma düşüncesinde sistemleşirken, Dignāga ve Dharmakīrti atomları yalnızca geliştiren isimler değil, algı ve dış nesne problemleri bağlamında atomcu açıklamaları eleştirel biçimde tartışan düşünürlerdi.

Pakudha Kaccāyana’ya atfedilen öğretide de toprak, su, ateş, hava, haz, acı ve yaşam/ruh olmak üzere yedi değişmez unsurdan söz edilir; ancak bu öğretinin nasıl yorumlanacağı kaynaklar arasında farklılık gösterir.

Astronomide Aryabhata (476–550), Dünya’nın günlük dönüşünü savundu; ancak Āryabhaṭīya bütünüyle heliosentrik bir sistem değildir. Buna karşılık Kerala okulundan Nilakantha Somayaji’nin (1444–16. yy başı) gezegen modeli, sonraki tarih yazımında kısmen güneş-merkezli / geo-heliocentric özellikleriyle değerlendirilir.

Tarihsel Çin pusulasına ilişkin modern rekonstrüksiyon
Tarihsel Çin pusulası geleneğine ilişkin modern rekonstrüksiyon; Wikimedia Commons.

Çin’de Shen Kuo (1031–1095), mıknatıslanmış iğneyle yön bulmayı ve manyetik kuzey ile gerçek kuzey arasındaki sapmayı kaydeden erken ve önemli isimlerden biridir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Kaṇāda’nın atomculuğu MÖ 200’lere veya MÖ 6. yüzyıla tarihleniyor; Dignāga ve Dharmakīrti’nin atom teorisini “geliştirdiği”; Pakudha Kaccāyana’nın atom teorisi ortaya attığı; Aryabhata ve Nilakantha’nın “yarı heliosentrik modeli” benimsediği ve bunun Tychonic sisteme çok benzediği belirtiliyordu. Çin manyetizması için tarih boş bırakılmış, Shen Kuo’nun manyetik iğneyle kuzeyi gösteren alet yaptığı söylenmişti.

Önceki kaynak: Wikipedia / Fizik tarihi ↗

Yeni / kontrol kaynakları: Stanford Encyclopedia · Ancient Atomism ↗; Stanford Encyclopedia · Yogācāra ↗; MacTutor · Aryabhata ↗; MacTutor · Nilakantha ↗; Cambridge University Press · Shen Kuo ve manyetik sapma ↗

Düzeltme: Kaṇāda’nın kesin tarihi verilmemiştir; kronoloji tartışmalıdır. Dignāga ve Dharmakīrti’nin atomculuğu yalnız geliştiren isimler olduğu ifadesi kaldırılmış; atomik dış nesnelerin algılanabilirliği üzerine eleştirel tartışmaları belirtilmiştir. Aryabhata’nın modeli bütünüyle yarı-heliosentrik olarak sunulmamış, Dünya’nın dönüşünü savunan fakat genel olarak yer-merkezli astronomik çerçevede çalışan bir sistem olduğu açıklanmıştır.

Neden değiştirildi: Birbirinden farklı Hint atomculuk gelenekleri ve astronomik modeller tek bir modern kategori altında birleştirilmeden gösterilmiştir.

1571–1630 JOHANNES KEPLER — “GÖKSEL FİZİK” VE ASTRONOMİNİN FİZİKSELLEŞMESİ

Johannes Kepler (1571–1630), matematiksel astronomi ile doğa felsefesi arasındaki geleneksel ayrımı dönüştüren isimlerden biridir. 1609 tarihli Astronomia Nova’nın tam başlığında kendi yaklaşımını açıkça “yeni astronomi, nedenlere dayalı ya da göksel fizik” olarak tanımladı.

Kepler'in Güneş Sistemi tasarımına ilişkin görsel
Kepler’in kozmolojik düzenine ilişkin FDBM görseli.

Kepler için astronomi yalnız gezegen konumlarını geometrik olarak hesaplamakla kalmamalı, bu hareketlerin fiziksel nedenlerini de araştırmalıydı. Güneş’i gezegen hareketlerinde etkin fiziksel bir merkez olarak ele alması, göksel olaylarla yersel fiziği aynı nedensel doğa araştırması içinde düşünme yönünde önemli bir adımdı.

Ayrıntı

Önceki ifade: Kepler’in “astronomi ve astroloji arasında net ayrımın olmadığı, fakat astronomi ve fiziğin belirgin biçimde ayrıldığı” bir dönemde yaşadığı; astronomiyi “beşeri bilimler içinde fiziğin bir dalı” olarak ele aldığı; kendi yeni astronomisini göksel fizik olarak tanıttığı ve böylece astronomiyi evrensel matematiksel fizik olarak ele aldığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia / Johannes Kepler ↗

Yeni / kontrol kaynağı: Stanford Encyclopedia of Philosophy · Johannes Kepler ↗

Düzeltme: Erken modern disiplin ayrımları bugünkü “beşeri bilimler / fizik” kategorileriyle ifade edilmemiştir. Bunun yerine Kepler’in özgün katkısı, matematiksel astronomiyi fiziksel nedenler araştıran doğa felsefesiyle birleştirme girişimi olarak anlatılmıştır.

Neden değiştirildi: Kepler’in kendi Astronomia Nova başlığındaki “physica coelestis” ifadesi korunurken, modern disiplin sınıflamalarının geçmişe taşınması önlenmiştir.

1627–1691 ROBERT BOYLE — HAVA, GAZLAR, KORPÜSKÜLER MADDE VE “ELEMENT”

Robert Boyle (1627–1691), erken modern deneysel doğa felsefesinin ve kimya tarihinin temel figürlerinden biridir. 1660 tarihli New Experiments Physico-Mechanicall adlı eserinde hava pompasıyla yürütülen deneyleri yayımladı; 1662 baskısındaki nicel sonuçlar, gaz basıncı ile hacim arasındaki ters ilişki olarak bilinen Boyle yasasına temel oldu. Edme Mariotte aynı ilişkiyi 1676’da bağımsız olarak yayımladı.

Robert Boyle'un hava pompası
Boyle’un hava pompası düzeni, 1661; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

The Sceptical Chymist (1661), Aristotelesçi dört element ve Paracelsusçu üç ilke anlayışlarını eleştirerek maddeyi küçük parçacıklar ve hareketleri üzerinden açıklayan korpüsküler yaklaşımın güçlenmesine katkıda bulundu. Boyle’un “element” tanımı modern element kavramına giden yolda önemli bir adım olarak görülür; ancak onu bugünkü anlamdaki element kavramıyla bütünüyle özdeşleştirmek ihtiyat gerektirir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Boyle’un “modern anlamda ilk element tanımını yaptığı”, basınç-hacim bağıntısını açıkladığı ve genellikle ilk modern kimyager olarak görüldüğü belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia / Robert Boyle ↗

Yeni / kontrol kaynakları: Science History Institute · Robert Boyle ↗; Science History Institute · Boyle yasası ve Mariotte ↗; Stanford Encyclopedia · Robert Boyle ↗

Düzeltme: “İlk modern element tanımı” ifadesi kesin hüküm olmaktan çıkarılmış ve modern element kavramına giden yolda önemli bir adım biçiminde ifade edilmiştir. Boyle yasasının 1662’deki nicel sonuçları ve Mariotte’nin 1676’daki bağımsız yayını ayrıca belirtilmiştir.

Neden değiştirildi: Boyle’un tarihsel önemini azaltmadan, daha sonraki kimya kavramlarının 17. yüzyıla doğrudan taşınması önlenmiştir.

17. yy BOYLE — DENEYSEL FELSEFE, OLGULAR VE KURAMSAL İHTİYAT

Boyle, 17. yüzyıl İngiliz deneysel felsefesinin en önemli temsilcilerinden biriydi. Gözlem ve deneye, önceden kurulmuş spekülatif sistemlere göre epistemik öncelik verilmesini savundu; deney sonuçlarını ayrıntılı biçimde raporladı ve doğa araştırmasının güvenilir olgular üzerinde ilerlemesi gerektiğini vurguladı.

Bununla birlikte Boyle bütünüyle “teorisiz” bir araştırmacı değildi. Korpüsküler madde kuramını benimsiyor, deneysel veriyi kuramsal ilkelerle ilişkilendiriyor ve doğa felsefesini Hristiyan teolojisiyle bağdaştırıyordu. Bu nedenle onu felsefeyi bilimden bütünüyle ayıran ilk kişi olarak görmek yerine, deneysel ve spekülatif doğa felsefesi arasındaki sınırları yeniden düzenleyen bir düşünür olarak tanımlamak daha uygun görünür.

Steven Shapin, The Scientific Revolution ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Boyle’un teoriden etkilenmiş gözlemin güvenilirliği bozduğunu düşündüğü; filozofların eserlerini okumaktan kaçındığı; yalnız “doğanın kitabını” okuduğu; olgusal bilgiyi nedensel-teorik bilgiden ayırdığı ve “belki dünya tarihinde ilk defa felsefenin diğer bilimlerden farklılaşmasının işaretlerini verdiği” ileri sürülüyordu.

Önceki kaynak: Steven Shapin, The Scientific Revolution ↗

Yeni / kontrol kaynağı: Stanford Encyclopedia of Philosophy · Robert Boyle ↗

Kontrol / yorum: Shapin’in Boyle üzerinden kurduğu deneysel olgu ve teorik ihtiyat anlatısı korunmuştur. Ancak güncel uzman literatürü Boyle’un aynı zamanda açık bir korpüsküler madde kuramına ve deney ile kuramı bütünleştiren bir doğa felsefesine sahip olduğunu vurgular. Bu nedenle “teoriden kaçınan” veya “felsefeyi bilimden ilk ayıran” kişi şeklindeki kesin okuma ana metinden çıkarılmıştır.

Neden değiştirildi: Önceki kaynak ve yorumu görünür tutarken, Boyle’un deneysel ve kuramsal yönlerinin birlikte değerlendirilmesi sağlanmıştır.

1635–1703 ROBERT HOOKE — MİKROSKOP, HAVA POMPASI, OPTİK VE MEKANİK

Robert Hooke (1635–1703), deneysel bilim, mimarlık ve alet yapımını bir araya getiren çok yönlü bir İngiliz doğa filozofuydu. Robert Boyle’un hava pompasının geliştirilmesinde önemli rol oynadı; Royal Society’de deney küratörü ve Gresham College’da Geometri Profesörü olarak çalıştı.

Robert Hooke'un Micrographia eserindeki mantar hücreleri
Hooke’un Micrographia (1665) içindeki mantar kesiti; “cell/hücre” teriminin tarihindeki temel görsellerden biri. Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Micrographia (1665), mikroskopla görülen yeni dünyayı ayrıntılı çizimlerle kamusal hale getirdi; Hooke mantardaki küçük odacıklar için “cell” sözcüğünü kullandı. Optik, esneklik, ısı ve astronomik gözlem üzerinde de çalıştı. James Gregory’nin 1663’te tasarladığı yansıtmalı teleskopu Hooke yaklaşık 1673–74’te işler hale getirdi.

Ayrıntı

Önceki ifade: Hooke’un “mikroskop kullanarak bir mikroorganizmayı ilk görselleştiren” kişi olduğu; Boyle’un vakum pompalarını yaptığı; 1673’te “en eski Gregoryen teleskopu” yaptığı; ışığın dalga teorisini çıkardığı ve ısı ile madde konusunda çeşitli ilk hipotezleri ortaya koyduğu belirtiliyordu.

Önceki kaynaklar: Wikipedia / Robert Hooke ↗; Micrographia ↗

Yeni / kontrol kaynakları: Smithsonian Libraries · Micrographia ↗; Oxford History of Science Museum · Gregorian telescope ↗

Düzeltme: “İlk mikroorganizmayı görselleştiren” ifadesi kaldırılmıştır. Hooke’un güvenli ve iyi belgelenmiş katkısı, mantar dokusundaki odacıklara “cell” adını vermesi ve mikroskobik bitki/hayvan yapılarını etkileyici çizimlerle yayımlamasıdır. Gregoryen teleskop James Gregory’nin 1663 tasarımıdır; Hooke bu tasarımın çalışan örneğini yaklaşık on yıl sonra üretmiştir.

Neden değiştirildi: Hooke’un çok büyük tarihsel önemini korurken öncelik/icat iddiaları daha kesin kaynaklarla sınırlandırılmıştır.

BIYOLOJI

15.–17. yy RÖNESANS’TA AMPİRİK DOĞA TARİHİ, ANATOMİ VE YAŞAYAN DÜNYA

Rönesans’la birlikte anatomi, botanik, zooloji ve doğal tarih alanlarında doğrudan gözlem, betimleme ve karşılaştırmaya dayalı çalışmalar belirgin biçimde arttı. Andreas Vesalius’un 1543 tarihli De humani corporis fabrica’sı, insan bedenine ilişkin bilgiyi kadavra incelemeleriyle sınayan yeni anatomi anlayışının temel eserlerinden biri oldu.

Otto Brunfels, Hieronymus Bock ve Leonhart Fuchs gibi bitki yazarları, tıbbi bitki bilgisini doğrudan gözlem ve ayrıntılı betimlemeyle zenginleştirdi. William Turner, Pierre Belon, Guillaume Rondelet, Conrad Gessner ve Ulisse Aldrovandi gibi doğa bilginleri de hayvanlar üzerine giderek daha kapsamlı ve görsel açıdan zengin çalışmalar yayımladılar.

Leonardo da Vinci ve Albrecht Dürer gibi sanatçılar da insan ve hayvan bedenlerine ilişkin dikkatli gözlemlerle bu bilgi ortamına katkıda bulundular. Simya, farmakoloji ve Paracelsusçu kimyasal tıp gelenekleri ise yaşayan dünya ile maddesel süreçlerin ilişkilendirilmesinde başka bir araştırma hattı oluşturdu.

Ayrıntı

Önceki ifade: Rönesans’la birlikte ampirik doğa tarihi ve fizyolojiye büyük ilgi gösterildiği; Vesalius ve sonraki anatomistlerin skolastik görüşün yerine deneyciliği koyduğu; Brunfels, Bock ve Fuchs’un doğal botanik yaklaşımını başlattığı; hayvan bilgisinin giderek sofistike hale geldiği ve mekanik felsefeyle “organizma olarak doğa” metaforunun “makine olarak doğa” metaforuyla değiştiği belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Wikipedia / Biyoloji tarihi ↗

Kontrol / yeni kaynak: National Library of Medicine, Vesalius’un 1543 Fabrica’sını modern anatominin kurucu metinlerinden biri olarak tanımlar ve doğrudan kadavra gözlemini eski metinlerin sınanmasında merkezî görür. NLM · Dream Anatomy ↗

Neden değiştirildi: “Skolastiğin yerine deneycilik geçti” ve “organizma metaforu yerini bütünüyle makine metaforuna bıraktı” gibi tek yönlü ifadeler yumuşatıldı. Bu fikirler erken modern dönemde önem kazansa da eski ve yeni açıklama biçimleri uzun süre birlikte varlığını sürdürdü.

1401–1464 NICOLAUS CUSANUS — BİTKİ BÜYÜMESİ, SU VE ÖLÇME DÜŞÜNCESİ

Nicolaus Cusanus (1401–1464), 1450 tarihli De staticis experimentis’te bitki büyümesini tartı ve ağırlık karşılaştırmalarıyla araştırmayı öneren dikkat çekici bir düşünce deneyi ortaya koydu. Toprak, bitki ve suyun başlangıç ve son ağırlıklarının karşılaştırılmasından, bitkinin kazandığı ağırlığın önemli bölümünün sudan geldiği sonucuna ulaşılabileceğini düşündü.

Nicolaus Cusanus
Nicolaus Cusanus, yaklaşık 1480 tarihli çağdaş bağışçı portresi; Wikimedia Commons.

Bu öneri daha sonra Jan Baptista van Helmont’un ünlü söğüt deneyinin düşünsel öncüllerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

Ayrıntı

Önceki ifade: “Nicolaus Cusanus bitkilerin suyu özümseyerek büyüdüğünü savunuyor.”

Önceki kaynak: Nicholas of Cusa · Wikipedia ↗

Yeni kaynak: Bitki-su ilişkisinin bilim tarihini inceleyen 2021 tarihli çalışma, Cusanus’un 1450’de bir düşünce deneyi önerdiğini ve bitkilerin ağırlığının büyük ölçüde sudan geldiği sonucunu tartıştığını belirtir. Brendel 2021, Annals of Forest Science ↗

Neden değiştirildi: Cusanus’un bunu modern anlamda deneysel olarak kanıtladığı izlenimi kaldırıldı; metinde yaptığı şeyin ölçmeye dayalı bir düşünce deneyi önermek olduğu açıklaştırıldı.

1452–1519 LEONARDO DA VINCI — SANATTAN ANATOMİYE, BEDENİN MEKANİĞİ

Leonardo da Vinci (1452–1519)’nin insan bedenine ilgisi başlangıçta figürü daha doğru resmetme gereksinimiyle ilişkiliydi; ancak zamanla anatomi başlı başına büyük bir araştırma alanına dönüştü. Kemikleri, kasları, eklemleri, iç organları ve kalbi doğrudan diseksiyon ve ayrıntılı çizimlerle inceledi.

Leonardo da Vinci, rahimde fetüs çalışmaları
Leonardo da Vinci, rahimde fetüs çalışmaları, yaklaşık 1510–1511; Wikimedia Commons.

Royal Collection’daki anatomi araştırmaları, Leonardo’nun özellikle 1510–11 kışında insan kadavralarına geniş erişim sağladığını ve iskelet ile kasları açık biçimde mekanik terimlerle çözümlemeye çalıştığını gösterir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Leonardo’nun yaşam tarihleri 1452–1595 olarak verilmiş; anatomiye figür çizimi üzerinden yöneldiği ve insan organizmasına “mükemmel bir makine” olarak yaklaştığı belirtilmişti.

Tarih düzeltmesi: Doğru yaşam tarihleri 1452–1519’dur.

Kontrol / yeni kaynak: Royal Collection Trust, Leonardo’nun 1510–11’de Pavia’da Marcantonio della Torre ile çalışırken yaklaşık 20 kadavra incelemiş olabileceğini ve bedenin kemik-kas sistemini mekanik terimlerle çözümlediğini belirtir. Royal Collection Trust ↗

Neden değiştirildi: Tarih hatası düzeltildi; “mükemmel makine” ifadesi Leonardo’ya doğrudan atfedilmiş slogan gibi kullanılmak yerine, kaynakla desteklenen mekanik beden çözümlemesi biçiminde kuruldu.

1493/94–1541 PARACELSUS — KİMYASAL TIP, OTORİTE ELEŞTİRİSİ VE IATROKİMYA

Paracelsus (1493/94–1541), geleneksel Galenci tıp otoritesine güçlü biçimde karşı çıkan ve hastalıkların tedavisinde kimyasal maddelere daha büyük rol veren erken modern hekimlerden biridir. Derslerinde ve yazılarında tıp bilgisinin yalnız eski otoritelerden değil, doğa, deneyim ve uygulamadan öğrenilmesi gerektiğini savundu.

Paracelsus portresi
Paracelsus portresi; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Paracelsus’un kimya ile tıp arasındaki bağı güçlendiren yaklaşımı, daha sonra iatrokimya adı verilen tıbbi-kimyasal geleneğin gelişmesinde belirleyici oldu. Bununla birlikte onun düşüncesi modern kimyaya indirgenemez; kimyasal, dinsel, simyasal ve büyüsel öğeler aynı çerçevede birlikte bulunur.

Ayrıntı

Önceki ifade: Paracelsus “modern tıbbın kurucularından biri” olarak sunulmuş; geleneksel tıbba karşı çıkışı, Almanca ders vermesi, bitkiler ve anatomiye ilişkin cerrahi bilgi vurgusu ile hastalığın kimyasal kökenli olabileceğine dair görüşleri iatrokimyanın başlangıcı olarak anlatılmıştı.

Önceki kaynak: Paracelsus · Wikipedia ↗

Kontrol / yeni kaynak: Science History Institute, Paracelsus’un hastalıkların dış maddeler veya bulaşıcı etkilerden kaynaklanabileceğini düşündüğünü, tedavide kimyasal maddeler kullandığını; ancak aynı zamanda büyü, teoloji ve simyayı da tıbbın parçası saydığını gösterir. Science History Institute ↗

Neden değiştirildi: “Modern tıbbın kurucusu” gibi tek çizgili bir modernleşme anlatısı yerine, Paracelsus’un hem yenilikçi kimyasal tıp yaklaşımı hem de erken modern simyasal-büyüsel çerçevesi birlikte gösterildi. Iatrokimyanın Paracelsus’tan sonra sistematikleştiği notu korundu.

1498–1554 HIERONYMUS BOCK — DOĞRUDAN GÖZLEM VE BİTKİLERİ BENZERLİKLERİYLE DÜZENLEME

Hieronymus Bock (1498–1554), Alman botanikçi, hekim ve Protestan rahipti. Bitkileri yalnız eski metinlerden aktarmak yerine doğrudan gözlemleyerek betimlemesi ve onları benzerliklerine göre gruplandırmaya çalışması, Ortaçağ herbal geleneğinden erken modern botaniğe geçişte önemli bir adım oldu.

Hieronymus Bock Kreuterbuch mısır bitkisi
Hieronymus Bock’un Kreuterbuch’unun sonraki bir baskısından mısır bitkisi, 1577; Wikimedia Commons.

New Kreutter Buch ilk kez 1539’da Almanca ve resimsiz yayımlandı; 1546’dan itibaren sonraki baskılar ayrıntılı bitki görselleriyle zenginleştirildi.

Ayrıntı

Önceki ifade: Bock’un tarihleri 1489–1554 olarak verilmiş; “botanikçi, fizikçi ve Protestan rahip” olduğu ve 1539 Kreuterbuch’unun resimsiz yayımlandığı belirtilmişti.

Düzeltmeler: Bock’un yaygın kabul gören doğum yılı 1498’dir. “Fizikçi” yerine hekim denmesi daha doğrudur.

Yeni kaynak: Iowa State University’nin tarihsel botanik koleksiyonu, Bock’u 1498–1554 olarak verir; 1539 baskısının resimsiz olduğunu, 1546’dan sonraki baskıların resimlendiğini ve Bock’un bitkileri benzerliklerine göre düzenlediğini açıklar. Iowa State University ↗

Neden değiştirildi: Yaşam tarihi ve meslek tanımı düzeltildi; özgün anlatının gözlem ve sınıflandırma vurgusu korunup daha güçlü kaynakla desteklendi.

1516–1565 CONRAD GESSNER — BİTKİ VE HAYVAN DÜNYASININ ANSİKLOPEDİK DÜZENİ

Conrad Gessner (1516–1565), Rönesans doğa tarihinin en kapsamlı derleyicilerinden biridir. Botanik çalışmalarında bitki yapısına ve özellikle üreme ile meyve organlarının ayırt edici özelliklerine dikkat etti; ancak bugün kullandığımız cins–tür–takım–sınıf hiyerarşisini ona doğrudan atfetmek anakronik olur.

Conrad Gessner Historiae animalium gergedan
Gessner’in Historiae animalium’undaki gergedan görseli, 1551; Dürer’in 1515 tasvirinden türetilmiştir. Wikimedia Commons.

Historiae animalium’un ilk dört cildi 1551–1558 arasında yayımlandı; beşinci cilt 1587’de ölümünden sonra çıktı. Eser, metinleri, farklı dillerde adlandırmaları, eski kaynakları, doğrudan gözlemleri ve görselleri bir araya getiren büyük bir zooloji ansiklopedisiydi.

Ayrıntı

Önceki ifade: Gessner’in “cinsi türden, takımı sınıftan ayırdığı”; Opera Botanica’da kendi çizdiği yaklaşık 1500 levhanın bulunduğu; beş ciltlik Historiae Animalium’un 1551’de başlayıp 1587’de tamamlandığı ve fosil taslakları bulunan ilk doğabilimci olduğu belirtiliyordu.

Kontrol / yeni kaynaklar: Library of Congress, Historiae animalium’un ilk dört cildini 1551–1558 olarak kaydeder; beşinci cilt 1587’de ölümünden sonra yayımlanmıştır. Library of Congress ↗

Gessner’in botanik yazmalarının önemli bölümü yaşamında basılmamış, ölümünden çok sonra yayımlanmıştır. Modern taksonomik rütbeler olan genus/species/order/class ayrımını bugünkü anlamıyla ona vermek yanıltıcıdır.

Neden değiştirildi: Gessner’in sınıflandırma düşüncesindeki önemi korunurken Linnaeus sonrası terminoloji geçmişe taşınmadı. Zooloji eserinin yayın tarihleri de daha kesin hale getirildi.

yak. 1550–1616 ANDREAS LIBAVIUS — SİMYADAN SİSTEMATİK KİMYA BİLGİSİNE

Andreas Libavius (yak. 1550–1616), hekim, öğretmen ve simya-kimya yazarıydı. 1597’de yayımladığı Alchemia, kimyasal maddeleri, işlemleri ve laboratuvar uygulamalarını sistemli bir ders kitabı düzeninde bir araya getiren en erken eserlerden biri olarak kabul edilir.

Andreas Libavius Alchymia 1606 başlık sayfası
Libavius, Alchymia, 1606 baskısının başlık sayfası; Wellcome Collection / Wikimedia Commons, CC BY 4.0.

Libavius’un çalışmaları doğrudan biyoloji kitabı değildir; ancak ilaçlar, maddeler ve kimyasal süreçlerin tıp ile ilişkilendirilmesinde, simyadan erken modern kimyaya geçiş ortamını göstermesi bakımından bu bölümle bağlantılıdır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Libavius’un Jena’da tarih ve şiir profesörü olduğu, daha sonra okul yöneticiliği ve hekimlik yaptığı ve “şimdiye kadar yazılmış ilk kimya ders kitaplarından biri” olan Alchemia’yı yazdığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Alchemia dijital nüsha ↗

Kontrol / yeni kaynak: Science History Institute koleksiyon anlatısında 1597 Alchemia “ilk kimya ders kitabı” olarak anılır. Bu niteleme tarih yazımında farklı biçimlerde formüle edilebildiği için ana kartta “en erken sistematik kimya ders kitaplarından biri” denmiştir. Science History Institute ↗

Neden değiştirildi: Eserin önemi korunmuş, ancak “ilk” iddiası daha ihtiyatlı hale getirilmiştir. Biyolojiyle bağlantısı da doğrudan değil, tıp–kimya–farmakoloji kesişiminde açıklanmıştır.

1514–1564 ANDREAS VESALIUS — İNSAN ANATOMİSİNİN DOĞRUDAN DİSEKSİYONLA YENİDEN KURULMASI

Andreas Vesalius (1514–1564), insan anatomisine ilişkin bilgiyi doğrudan kadavra diseksiyonu üzerinden sınayan en önemli Rönesans anatomistlerinden biridir. Padua’da anatomi öğretirken diseksiyonları bizzat yürütmesi, anatomi eğitiminde önemli bir yöntem değişikliğine işaret eder.

Vesalius Fabrica kas adamı
Vesalius’un De humani corporis fabrica’sından kas figürü, 1543; Wellcome Collection / Wikimedia Commons.

1543 tarihli De humani corporis fabrica libri septem, Galen’den devralınan anatomik bilgiyi insan kadavralarıyla karşılaştırarak çok sayıda uyumsuzluğu ortaya koydu. Eserin metin ile olağanüstü ayrıntılı görselleri bir araya getirmesi, modern anatominin gelişiminde kalıcı bir dönüm noktası oldu.

Ayrıntı

Önceki ifade: Vesalius’un Galen’in 200’den fazla hatasını düzelttiği, “Galen’in çalışmalarının sonuçlarının bir maymuna ait olduğunu ispat ettiği” ve Fabrica’nın Batı tıbbının tartışmasız en önemli eseri olduğu yazılmıştı. Ayrıca görsellerin Titian’ın öğrencisi Jan Stephen tarafından yapıldığı kesin bir bilgi gibi sunulmuştu.

Kontrol / yeni kaynaklar: National Library of Medicine, Vesalius’un Galen’in hayvan —özellikle maymun, köpek ve koyun— diseksiyonlarından kaynaklanan açık hatalarını insan kadavralarıyla karşılaştırarak ortaya koyduğunu belirtir. NLM ↗

Görsel sanatçı notu: Jan Stephan van Calcar’ın bazı Vesalius görselleriyle ilişkisi güçlüdür; ancak Fabrica’daki bütün levhaların sanatçısı olarak kesin biçimde tanımlanması tartışmalıdır. NLM de tek tek ağaç baskıların atfının belirsiz olduğunu belirtir.

Neden değiştirildi: Galen’e ilişkin “maymun anatomisini ispat etti” ve kesin “200 hata” anlatımı daha ihtiyatlı hale getirildi; görsellerin sanatçı atfındaki belirsizlik de okuyucuya açık bırakıldı.

1478–1553 GIROLAMO FRACASTORO — BULAŞMA VE “HASTALIK TOHUMLARI”

Girolamo Fracastoro (1478–1553), 1546 tarihli De contagione et contagiosis morbis et curatione adlı eserinde bulaşıcı hastalıkların yayılmasını seminaria contagionum —“bulaşma tohumları”— kavramıyla açıklamaya çalıştı.

Girolamo Fracastoro portresi
Girolamo Fracastoro portresi, Titian’a atfedilir; Wikimedia Commons.

Bu fikir modern mikrop kuramının doğrudan karşılığı değildir; Fracastoro’nun “tohumları” gözlenmiş mikroorganizmalar değildi. Bununla birlikte hastalığın doğrudan temas, bulaşmış nesneler ve uzaktan aktarım gibi yollarla yayılabileceğini sistemli biçimde tartışması, bulaşma düşüncesinin tarihinde çok önemli bir eşik oluşturdu.

Ayrıntı

Önceki ifade: Fracastoro’nun “ilk kez salgın hastalıklara küçük mikroorganizmaların sebep olduğunu söylediği” ve hastalık “sporlarının” canlı varlık değil kimyasal maddeler olabileceğini ileri sürdüğü belirtiliyordu.

Önceki kaynak: De contagione… dijital nüsha ↗

Kontrol / yeni kaynak: Bilim tarihi literatürü Fracastoro’nun semina morbi / seminaria contagionum kavramını modern mikrop kuramının basit bir önceden keşfi olarak okumamamız gerektiğini özellikle vurgular. Beretta 2003 · PubMed ↗

Neden değiştirildi: “Mikroorganizmaları keşfetti” izlenimi kaldırıldı. Fracastoro’nun tarihsel önemi, gözle görülmeyen bulaştırıcı “tohumlar” kavramı ve bulaşma yollarını sistematikleştirmesi üzerinden korunmuştur.

1516–1559 MATTEO REALDO COLOMBO — AKCİĞER DOLAŞIMININ AÇIKLANMASI

Matteo Realdo Colombo (1516–1559), Vesalius’un ardından Padua anatomi geleneğinin önemli isimlerinden biri oldu. Ölümünden sonra 1559’da yayımlanan De re anatomica’da kanın sağ karıncıktan akciğerlere gidip burada hava ile ilişkiye girdikten sonra akciğer toplardamarı yoluyla kalbin sol tarafına döndüğünü açık biçimde tarif etti.

Realdo Colombo De re anatomica başlık sayfası
Realdo Colombo, De re anatomica, 1559, başlık sayfası; Wikimedia Commons, kamu malı eser.

Colombo’nun bu açıklaması, William Harvey’in daha sonra bütün dolaşım sistemini ortaya koymasına giden yolda akciğer dolaşımının en önemli Rönesans açıklamalarından biri olarak kabul edilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Colombo’nun tarihleri 1516–1624 olarak verilmiş ve De re anatomica’da kanın sağ kalpten akciğerlere, oradan sol kalbe geçişini açıkladığı belirtilmişti.

Tarih düzeltmesi: Doğru yaşam tarihleri 1516–1559’dur.

Yeni kaynaklar: PubMed biyografik incelemesi Colombo’yu 1516–1559 olarak verir ve De re anatomica’nın ölümünden sonra 1559’da yayımlandığını belirtir. Eknoyan & De Santo 1997 ↗ American Physiological Society de onun akciğer dolaşımını açık biçimde tarif ettiğini doğrular. Journal of Applied Physiology ↗

Neden değiştirildi: Büyük yaşam tarihi hatası düzeltildi; özgün anatomi-dolaşım anlatısı korunup daha güçlü tıp tarihi kaynaklarıyla desteklendi.

MIMARLIK

14.–15. yy İTALYAN RÖNESANSI — KLASİK BİLGİNİN YENİDEN DOLAŞIMI VE PERSPEKTİF

İtalyan Rönesansı, 1453’ten önce başlayan hümanist metin arayışları, antik kalıntıların incelenmesi, Bizanslı/Greko-Romen bilginlerin İtalya ile ilişkileri ve eski metinlerin yeniden dolaşıma girmesiyle gelişen uzun bir süreçti. Konstantinopolis’in 1453’te Osmanlılar tarafından alınmasından sonra İtalya’ya gelen bazı Bizanslı bilginler bu ortamı daha da güçlendirdi; ancak Rönesans’ın başlangıcını tek başına 1453’e bağlamak doğru olmaz.

Perspektif alanında Giotto gibi 14. yüzyıl sanatçıları mekânsal derinliği güçlü biçimde sezdirirken, Leon Battista Alberti (1404–1472) 1435 tarihli De pictura’da doğrusal perspektifin geometrik kuruluşunu yazılı olarak sistemleştirdi. Mimarlık üzerine De re aedificatoria ise ayrı bir eser olup yaklaşık 1450’de tamamlandı ve ilk kez 1485’te basıldı.

Alberti'nin perspektif diyagramı
Alberti’nin Della pittura perspektif şemasının daha geç bir baskıdaki diyagramı; Wikimedia Commons, kamu malı.

Perspektifin bakış noktasını geometrik olarak belirginleştirmesi, insan gözünün temsil düzenindeki konumunu değiştiren önemli bir epistemik eşik olarak yorumlanabilir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Rönesans’ın, 1453’te Konstantinopolis’in alınmasından sonra İtalya’ya kaçan bilim insanları ve zanaatkârların İslam dünyasında korunan klasik bilgiyi getirmesiyle oluştuğu; Avrupa’nın özellikle İsviçre’deki kayıp kütüphanelerinin aranmasının bu süreçte hızlandığı; perspektifin 1435’te Alberti tarafından De Re Aedificatoria’da tanımlandığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Kontrol / yeni kaynaklar: Library of Congress, hümanistlerin antik metin arayışlarının 15. yüzyılın başında zaten sürdüğünü; Poggio Bracciolini’nin Almanya, İsviçre ve İngiltere’deki manastır kütüphanelerinde elyazmaları aradığını gösterir. Bu nedenle İsviçre’deki arayışları 1453 sonrasına bağlamak doğru değildir. Library of Congress · Humanism ↗

Bizanslı bilginlerin İtalya’ya göçü 1453’ten önce de başlamıştı; örneğin John Argyropoulos 1438–39 Floransa Konsili sırasında İtalya’daydı ve 1453 sonrasında yeniden Floransa’ya çağrıldı. Böylece 1453, önemli bir hızlandırıcı eşik olarak korunmuş; fakat Rönesans’ın tek başlangıç nedeni olmaktan çıkarılmıştır.

Perspektif düzeltmesi: Alberti’nin doğrusal perspektifi sistemleştirdiği eser De pictura (1435)’dır; De re aedificatoria mimarlık üzerine ayrı bir eserdir. National Gallery of Art, De pictura’yı 1435 tarihli ve mekânın matematiksel temsilini kuran temel metinlerden biri olarak tanımlar. NGA / Alberti, De pictura ↗

Yorum notu: Perspektiften 18. yüzyıl Aydınlanmasına uzanan doğrudan nedensel çizgi, ana kaynakta güçlü bir tarihsel yorumdur. Portalda bu bağlantı silinmedi; fakat “yol açtı” yerine “epistemik bir eşik olarak yorumlanabilir” biçiminde daha ihtiyatlı ifade edildi.

1439–1501 Francesco di Giorgio Martini
İdeal Kent, Francesco di Giorgio Martini'ye atfedilen resim, yaklaşık 1490. Gemäldegalerie, Berlin. Fotoğraf: Sailko, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.
İdeal Kent, Francesco di Giorgio Martini'ye atfedilen resim, yaklaşık 1490. Gemäldegalerie, Berlin. Fotoğraf: Sailko, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.
İtalyan mimar, mühendis ve ressam Francesco di Giorgio Martini, Rönesans'ta antik mimarlık bilgisini yeniden yorumlayan ve ideal kent tasarımları geliştiren mimarlardandır. Vitruvius'un De architectura adlı eserini neredeyse bütünüyle İtalyancaya çevirerek antik mimarlık kuramının yeniden incelenmesine katkıda bulunmuştur. (Kaynak: Martini, 2006, Il Vitruvio magliabechiano, Marco Biffi editörlüğünde, Accademia della Crusca)

Ayrıntı

Martini, Trattato di architettura civile e militare adlı çalışmasında mimarlık ve askerî mühendisliği birlikte ele aldı. Kentin surlarla belirlenen dış sınırını, sokaklar, meydanlar ve kamusal alanlardan oluşan iç düzeniyle ilişkilendirdi. Ana meydanın merkeze yakın bulunmasını, büyük kentlerde ise halkın kolay erişebilmesi için ek meydanlar oluşturulmasını önerdi. Ticaret ve üretim faaliyetlerinin ulaşım, su, gürültü ve gündelik ihtiyaçlara göre yerleştirilmesini ele aldı. Kent planlarının düz, nehirli, tepeli veya vadili arazilere göre farklılaşması gerektiğini de belirtti. (Kaynak: Martini, 1841 basımı, Trattato di architettura civile e militare, III. Kitap, I–II. Bölümler, ; )

Steen Eiler Rasmussen'in Towns and Buildings adlı kitabında incelediği Martini'nin ideal kent planları, antik geometrik planlama bilgisinin Rönesans'ın toplumsal ve askerî gereksinimleriyle yeniden yorumlanmasının örnekleridir. Bu çizimler, dönemin kent düşüncesini ve mimarlığın yalnızca tek tek yapıları değil, kentin bütününü tasarlama arayışını gösterir. Martini'nin çalışmaları, büyük ölçüde kuramsal düzeyde kalan ideal kent tasarımlarının sonraki yüzyıllarda gerçekleştirilen kentlerle karşılaştırılmasına da imkân sağlar. (Kaynak: Rasmussen, 1969, Towns and Buildings, s. 22)

1475–1554 SEBASTIANO SERLIO — MİMARLIK BİLGİSİNİN ÇİZİMLE YAYGINLAŞMASI

Sebastiano Serlio (1475–1554), Vitruviusçu klasik mimarlığı çağdaş örneklerle birleştiren çok ciltli ve yoğun biçimde resimlendirilmiş bir mimarlık risalesi hazırladı. 1537’de yayımlanmaya başlayan seri, metin kadar çizime de ağırlık vererek mimarlık bilgisinin mimarlar, zanaatkârlar ve farklı ülkelerdeki okurlar arasında dolaşmasını kolaylaştırdı.

Serlio'nun beş mimari düzen çizimi
Serlio’nun beş klasik düzeni; 1611 İngilizce baskıdaki ahşap baskı, Wikimedia Commons, kamu malı.

Serlio’nun plan, görünüş, perspektif ve düzen çizimleri, Rönesans mimarlık ilkelerinin İtalya dışına taşınmasında özellikle etkili oldu.

Ayrıntı

Önceki ifade: Serlio’nun, Alberti’nin çizim içermeyen tezinden daha görsel bir risale yazdığı; beş kitabın tamamlandığı ve onlarca inşa edilmiş/inşa edilmemiş proje çiziminin antik mimarlığı taklit etmek isteyen patron ve mimarlar arasında çok popüler olduğu belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Architectura / Serlio ↗; A Global History of Architecture ↗

Kontrol / yeni kaynak: Metropolitan Museum of Art, Serlio’nun resimleri metin kadar önemli kılmayı bilinçli olarak hedeflediğini ve kitaplarının Rönesans mimarlık ilkelerinin Avrupa’ya yayılmasında büyük rol oynadığını belirtir. İlk yayımlanan kitap 1537 tarihli Regole generali di architettura’dır. The Met · Serlio 1537 ↗

Neden değiştirildi: “Beş kitabın tamamlandığı” ifadesi, Serlio’nun daha geniş ve farklı tarihlerde yayımlanan çok ciltli projesini fazla daralttığı için sadeleştirildi. Ana kaynakta vurgulanan görsellik ve yaygın etki korunmuştur.

1507–1573 GIACOMO BAROZZI DA VIGNOLA — MİMARİNİN BEŞ DÜZENİ

Giacomo Barozzi da Vignola (1507–1573)’nın Regola delli cinque ordini d’architettura adlı kitabı, klasik mimarlığın Tuscan, Dor, İyon, Korint ve Kompozit düzenlerini oranlar ve çizimler aracılığıyla sistematik hale getiren en etkili Rönesans el kitaplarından biri oldu.

Vignola - Mimarinin Beş Düzeni
Vignola geleneğinde Mimarinin Beş Düzeni; mevcut FDBM görseli.

İlk baskı genellikle 1562 olarak tarihlenir; Metropolitan Museum of Art koleksiyonundaki erken bir baskı 1563 tarihini taşır. Kitabın az metinli, yoğun ölçü ve çizim temelli yapısı, kullanımını kolaylaştıran başlıca özelliklerden biri olmuştur.

Ayrıntı

Önceki ifade: The Five Orders of Architecture’ın Vignola’nın 1562 tarihli kitabı olduğu, notlar ve giriş dışında metin içermediği ve “şimdiye kadar yazılmış en başarılı mimarlık ders kitaplarından biri” sayıldığı belirtiliyordu.

Önceki bağlantı sorunu: Regola delli cinque ordini bağlantısı yanlışlıkla Palladio’nun I quattro libri nüshasına gidiyordu.

Yeni kaynak: Metropolitan Museum of Art, Vignola’nın Regola’sının erken bir 1563 baskısını “book of engraved plates with engraved text” olarak kaydeder. The Met · Vignola ↗ Birincil metnin dijital nüshası için: Architectura · Regola ↗

Neden değiştirildi: Kitabın görsel ağırlığı korunmuş, fakat “hiç metin yok” ifadesi düzeltilmiş ve yanlış Palladio bağlantısı Vignola’nın kendi eserine yönlendirilmiştir.

1508–1580 ANDREA PALLADIO — ORAN, KLASİK MİMARLIK VE ÇİZİMLE DOLAŞAN MODEL

Andrea Palladio (1508–1580), klasik mimariyi ölçü, oran, simetri ve açık plan şemalarıyla yeniden yorumlayan ve sonraki yüzyıllarda Batı mimarlığı üzerinde olağanüstü etkili olan bir mimardı.

Palladio Villa Rotonda plan ve görünüş
Palladio, Villa Almerico / Villa Rotonda; I quattro libri dell’architettura, 1570. The Met / Wikimedia Commons, kamu malı.

Villa Rotonda’nın projesi 1566–1567, yapımı ise 1567–1605 arasına tarihlenir. Palladio’nun I quattro libri dell’architettura’sı 1570’te Venedik’te yayımlandı ve çizimleri sayesinde Avrupa’da tekrar tekrar okunup uygulanabildi.

Palladio’nun oran sistemleri ile müzikteki harmonik oranlar arasında ilişki bulunduğu güçlü bir araştırma geleneğidir; ancak güncel çalışmalar bu ilişkinin bütün yapılarında aynı katılıkta uygulanmadığını gösterir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Palladio’nun evrende uyum yaratan müzik sistemlerini yapı oranlarına uyarladığı; Villa Rotonda’nın 1550’de yapıldığı; “Kardinal Barbaro”nun Palladio’yu Roma’ya götürdüğü; 1554’te Roma’nın Eski Eserleri’ni yayımladığı ve 1570’te I quattro libri’yi tamamladığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: Palladio, I quattro libri ↗; A Global History of Architecture ↗

Tarih düzeltmesi: Palladio Museum, Villa Rotonda’nın projesini 1566–1567, yapımını 1567–1605 olarak tarihler. 1550 tarihi bu yapı için yanlıştır. Palladio Museum · Villa Rotonda ↗

Barbaro düzeltmesi: Daniele Barbaro “kardinal” yerine, Venedikli hümanist, diplomat ve Aquileia patriği olarak verilmiştir. Palladio ile 1554’te Roma’da birlikte çalışmış; Barbaro’nun 1556 Vitruvius çeviri/yorumunu Palladio’nun çizimleri desteklemiştir. Museo Galileo · Daniele Barbaro ↗

1554 yayını: L’antichità di Roma gerçekten 1554’te yayımlanmıştır. Palladio Museum · L’antichità di Roma ↗

Harmonik oran notu: Howard ve Longair’in bütün Book II planlarını inceleyen çalışması, Palladio’nun müzikal aralıklarla ilişkilendirilebilen basit oranlara belirgin bir eğilimi bulunduğunu, ancak tüm tasarımları tamamen “harmonik” kılmadığını gösterir. JSAH · Howard & Longair 1982 ↗

1484–1488 OSMANLI — II. BAYEZİD KÜLLİYESİ, MİSAFİRLİK VE BAKIM MİMARİSİ

Edirne’deki II. Bayezid Külliyesi, 1484–1488 arasında cami, tabhaneler, medrese/tıp okulu, darüşşifa, imaret, depolar, hamam ve köprü gibi farklı işlevleri bir araya getiren büyük bir vakıf kompleksi olarak kuruldu.

Tabhaneler yolcuların ve hasta yakınlarının konaklamasına, imaret ise yemek üretimi ve dağıtımına hizmet ediyordu. Darüşşifa ve tıp medresesinin mimari düzeni; tedavi, eğitim, beslenme, su, havalandırma ve peyzajı aynı bütün içinde ele alan bir bakım çevresi oluşturuyordu.

UNESCO · Sultan Bayezid II Complex ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: İpek Yolu boyunca kervansaraylar yapan Türk kültürünün misafirperverliğinin Osmanlı mimarisinde sürdüğü; II. Bayezid’in “tıp kompleksine eklediği imaretlerin (pansiyonların)” cami, hamam ve medrese kadar önemli olduğu ve komplekste 167 kişinin çalıştığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Kavram düzeltmesi: İmaret burada “pansiyon” değil, esas olarak aşevi/mutfak ve gıda hizmeti birimidir. Konaklama işlevi tabhaneler tarafından karşılanıyordu. UNESCO kompleksin bileşenlerini bu şekilde ayırır. UNESCO ↗

Personel bilgisi: UNESCO, külliyenin kuruluş döneminde toplam 167 kişi istihdam edildiğini; 1617 kayıtlarında bu sayının 228’e ulaştığını belirtir. Dolayısıyla 167 sayısı korunmuştur; ancak kullanıcı metnindeki üç doktor, iki göz uzmanı, iki cerrah ve diş hekimi ayrıntısı bu kaynakta aynı biçimde doğrulanamadığından ana karta alınmamıştır.

Yorum notu: İpek Yolu misafirperverliği ile Osmanlı külliyesi arasındaki süreklilik, ana kaynağın anlamlı bir tarihsel bağlantısıdır; doğrudan kanıtlanmış tek çizgili bir aktarım olarak değil, kültürel süreklilik olasılığı olarak okunmalıdır.

15.–16. yy TOPKAPI SARAYI — TÖREN, ERİŞİM VE MEKÂNSAL HİYERARŞİ

Topkapı Sarayı’nın dağınık görünen yapı topluluğu, birbirini izleyen avlular ve kapılar aracılığıyla kamusal, idarî, eğitsel ve hanedana ait daha özel alanları giderek artan bir erişim denetimi içinde örgütler. Bu nedenle sarayın planı, tek bir simetrik bina olmaktan çok, tören ve iktidar hiyerarşisini mekânsal eşiklerle kuran bir sistem olarak okunabilir.

Topkapı Sarayı planı
Topkapı Sarayı’nın ikinci, üçüncü ve dördüncü avlularını gösteren plan; Wikimedia Commons, CC BY-SA.

Birinci avlunun daha açık karakterinden, üçüncü avludaki sultanın kabul ve özel hizmet alanlarına doğru ilerledikçe erişim sınırları belirginleşir. Saray böylece tören, mesafe, görünürlük ve mahremiyeti mimari olarak düzenler.

Ayrıntı

Önceki ifade: Topkapı’nın binalarının “gelişi güzel” görünse de padişah tanımına bağlı bir mantığa göre planlandığı; Osmanlı sultanının Türk tarihinde ilk kez karşılıklılık ilişkisinin ötesindeki bir varlık haline geldiği; sarayın korku, huşu, kutsallık ve saygı yaratmak üzere sınırları net biçimde belirlediği anlatılıyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Kontrol / yeni kaynak: Archnet, Topkapı’nın çekirdeğini birbirini izleyen avlular halinde açıklar: ikinci avlu yönetim ve yargı işlevlerine, üçüncü avlu saray okulu ile sultanın merkezî kabul/özel alanlarına ayrılmıştır. Bu düzen, ana metindeki erişim ve mahremiyet yorumunu mimari olarak destekler. Archnet · Topkapı Sarayı ↗

Yorum notu: “Türk tarihinde ilk kez her türlü karşılıklılık ilişkisinin ötesinde” ve Moğol/Timurlu saraylarından mutlak bir kopuş gibi ifadeler, ana kaynağın daha geniş siyasal-tarihsel yorumlarıdır. Portalın ana kartında bunlar doğrudan olgu olarak tekrarlanmadı; tören, erişim, mesafe ve mahremiyet üzerinden daha denetlenebilir mimari ilişki öne çıkarıldı. Önceki yorum burada araştırma kaydı olarak korunmaktadır.

1368–1644 MİNG ÇİNİ — YERLİ GELENEKLERİN YENİDEN KURULMASI

Ming Hanedanı (1368–1644), Moğol Yuan Hanedanı’nın (1271–1368) sona ermesinden sonra Çin’de yerli yönetimin yeniden kuruluşunu temsil etti. Erken Ming döneminde saray çevresi, Song ve daha eski Çin geleneklerini yeniden canlandırıp dönemin siyasal ve törensel ihtiyaçlarına uyarlamaya yöneldi.

Yasak Şehir ve İmparatorluk Şehri planı
Yasak Şehir ve İmparatorluk Şehri’nin daha geç tarihli planı (1901); Ming döneminde kurulan ana mekânsal omurgayı okumak için kullanılmıştır. Wikimedia Commons, kamu malı.

Bu canlanmanın en güçlü mimari ifadelerinden biri, Yongle döneminde Pekin’de kurulan Yasak Şehir’in anıtsal eksen, avlular, kapılar ve ahşap yapı geleneği üzerinden devlet düzenini görünür kılmasıdır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Ming’in, Cengiz Han’ın kurduğu Moğol Yuan Hanedanlığı’nın “üç asırlık yabancı yönetiminden” sonra iktidara geldiği; Moğolları imparatorluk şehirlerinde “çadırlarda” yaşadıkları için eleştirdiği ve eski yapı tekniklerini yeniden canlandırmaya çalıştığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Tarih düzeltmesi: Yuan Hanedanı 1271–1368 arasında hüküm sürdü; dolayısıyla “üç asırlık Yuan yönetimi” ifadesi yanlıştır. Metropolitan Museum of Art, Ming’i Yuan’ın 1368’de sona ermesinden sonra gelen yerli yönetim ve erken Ming’i “kültürel restorasyon” dönemi olarak tanımlar. The Met · Ming Dynasty ↗

Neden değiştirildi: “Çadırlarda yaşayan Moğollar” ifadesi ana karta alınmadı; bu cümle, Yuan saray ve kent kültürünün karmaşıklığını aşırı basitleştiriyor. Ana kaynaktaki “yerli geleneklerin yeniden canlandırılması” düşüncesi ise korunmuştur.

Avrupa teması öncesi ve sonrası HOPİ PUEBLO MİMARİSİ — ÇOK KATLI TAŞ VE TOPRAK YERLEŞMELER

Hopi pueblo yerleşmelerinde taş yığma duvarlar, toprak/çamur harç ve sıva, ahşap kirişlerle kurulan düz çatılar ve teraslanarak yükselen çok katlı kütleler birlikte kullanıldı. Üst katlara dış merdivenlerle erişim, yoğun ve birbirine eklemlenen yapı düzeninin temel özelliklerinden biriydi.

19. yüzyılda Victor Mindeleff’in hazırladığı plan ve çizimler, Oraibi, Moenkopi ve başka Hopi/Pueblo yerleşmelerinin mekânsal örgütlenmesini ayrıntılı biçimde belgeleyen önemli bir tarihsel arşiv oluşturur.

Smithsonian · Victor Mindeleff Pueblo plan ve diyagramları ↗

Ayrıntı

Önceki ifade: Avrupalıların mikrobik hastalıklarla Amerika nüfusunun %90’ını öldürmesinden önce, “barışçıl insanlar” anlamına gelen Hopilerin taş ve çamurdan birkaç katlı evler yaptığı; taş duvar, çamur/sıva, ahşap kirişli düz çatı ve dış merdivenler kullandığı belirtiliyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Kontrol / yeni kaynak: Smithsonian National Anthropological Archives, Victor Mindeleff’in 1880’lerde hazırladığı Hopi/Pueblo plan ve diyagramlarını korur; Oraibi, Moenkopi ve başka yerleşmelere ait özgün çizimler bu arşivdedir. Smithsonian SOVA ↗

Neden değiştirildi: Mimari tarif korunmuştur. Ancak kıta ölçeğinde tek bir “%90” ölüm oranını bütün Amerika için kesin sayı gibi vermek yerine, Avrupa teması sonrasında salgınların yerli nüfuslar üzerinde yıkıcı demografik etkileri bulunduğu bilgisi arka planda tutulmuştur. “Hopi = barışçıl insanlar” biçimindeki basitleştirilmiş etimoloji de ana karta alınmamıştır.

14.–16. yy MEXICA TENOCHTITLAN — MİMARİ, GÖKSEL YÖNLENME VE KOZMİK DÜZEN

Mexica mimarisinde ve ritüel yaşamında güneş, takvim, mevsimler, su ve tarımsal döngüler kentsel düzenle güçlü biçimde ilişkilendirildi. Tenochtitlan’daki Templo Mayor’un cephesi gerçek doğu-batı ekseninden yaklaşık 7° güneye sapar; tarihsel kaynaklar ve arkeoastronomi çalışmaları, ikiz Tlaloc ve Huitzilopochtli tapınaklarının arasındaki güneş gözlemlerinin takvimsel bir anlam taşımış olabileceğini gösterir.

1524 Tenochtitlan haritası
1524’te Nürnberg’de basılan Tenochtitlan haritası; kent, su sistemi ve merkezî kutsal alanı birlikte gösterir. Newberry Library / Wikimedia Commons, kamu malı.

1790’da Plaza Mayor yakınında yeniden bulunan Güneş Taşı yaklaşık 24 tonluk anıtsal bir monolittir ve Mexica zaman/kozmos düşüncesinin en güçlü görsel belgelerinden biridir.

Ayrıntı

Önceki ifade: Mexicalıların kozmik düzeni korumaya çalıştıkları; Templo Mayor’un doğusunun 7° güneye hizalandığı ve ekinokslarda güneşin Tlaloc ile Huitzilopochtli tapınakları arasında yükseldiği; 1790’da 1,2 m kalınlığında, 3,6 m çapında ve 24 tondan ağır takvim taşının bulunduğu belirtiliyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Yönlenme düzeltmesi: Ölçümler Templo Mayor cephesinin yaklaşık 7° güney-doğu sapmasını doğrular; ancak “ekinoksta tam olarak iki tapınak arasından yükselir” ifadesi uzman literatürde daha karmaşıktır. Šprajc ve diğer çalışmalar, ikiz tapınaklar arasındaki güneş görünümünün takvimsel işlevini tartışır ve gözlem koşullarının yükseltilmiş yapay ufukla ilişkili olduğunu gösterir. Bu nedenle ana metin daha ihtiyatlıdır. INAH · Šprajc, Templo Mayor yönlenmeleri ↗

Güneş Taşı: INAH, monolitin 1790’da bulunduğunu ve yaklaşık 24 ton olduğunu doğrular. INAH · Piedra del Sol ↗

Neden değiştirildi: Ana kaynakta kurulan kozmik düzen–mimarlık ilişkisi korunmuş, fakat ekinoks gözlemi tek ve kesin açıklama gibi sunulmamıştır.

15.–16. yy İNKA — QOSQO, MACHU PICCHU, TAŞ İŞÇİLİĞİ VE SUYUN MİMARİSİ

İnka mimarisinde taş işçiliği, topoğrafya ve su yönetimi birbirinden ayrılmayan bir bütün oluşturur. Qosqo çevresinde ve Machu Picchu’da taşlar tek tek biçimlendirilerek harçsız, sıkı birleşen duvarlar oluşturulmuş; teraslar, rampalar, kanallar ve çeşmeler eğimli arazinin hem kullanımını hem de törensel anlamını örgütlemiştir.

Hiram Bingham 1915 Machu Picchu planı
Hiram Bingham’ın 1915 Machu Picchu alan planı; Wikimedia Commons, kamu malı.

Machu Picchu’da yaklaşık 200 yapı, büyük bir meydanla ayrılan üst/alt alanlar, tarımsal teraslar ve taş su kanalları birlikte düzenlenmiştir. Yerleşimin dağlar ve görüş hatlarıyla ilişkisi, mimarlığın And dağ peyzajıyla bütünleşmesinin temel parçalarındandır.

Ayrıntı

Önceki ifade: Qosqo ve Machu Picchu’da devasa granit bloklardan binalar yapıldığı; bazı blokların 200 ton ağırlığında olduğu; taşların kusursuz biçimde birbirine uydurulduğu; çoğunun yalnızca toprağı tuttuğu; suyun törensel musluk ve kanallarla büyük özenle düzenlendiği, büyük dairesel bir toplantı meydanı ve karmaşık sulama terasları bulunduğu belirtiliyordu.

Önceki kaynak: A Global History of Architecture ↗

Kontrol / yeni kaynak: UNESCO, Machu Picchu’da yaklaşık 200 yapının, taş terasların, büyük meydanın, rampaların, yol ve sulama kanallarının sıkı bir plan içinde birleştiğini belirtir. UNESCO · Machu Picchu ↗ Smarthistory, suyun bir kaynaktan taş kanallarla 16 çeşmeye dağıtıldığını ve elit yapılarda taşların tek tek birbirine oturacak şekilde işlendiğini açıklar. Smarthistory · Machu Picchu ↗

Taş ağırlığı düzeltmesi: “200 tonluk bloklar” ifadesi Machu Picchu’ya genellenmemiştir. Qosqo yakınındaki Sacsayhuamán’da çok daha büyük megalitik bloklar vardır; güvenilir kaynaklar birçok bloğun 100 tonun üzerinde olduğunu belirtir. Bu nedenle ana metin taş işçiliğinin hassasiyetine odaklanır ve ağırlık konusunda kesin 200 ton rakamını tekrarlamaz.

Neden değiştirildi: Kaynağın su, teras, taş ve peyzaj birlikteliği üzerine güçlü anlatısı korunmuş; farklı İnka alanlarına ait ayrıntıların Machu Picchu’da tek yapıda birleşiyormuş gibi görünmesi engellenmiştir.