FDBM

Akıntıya Rağmen Mimarlık

Felsefe Dizinli Bilim ve Mimarlık Tarihi

GELİŞTİRME AŞAMASINDA Portalın içerikleri ve işlevleri geliştirilmeye devam ediyor.
I · Doğal Evre II · Duyumsama III · Anlama IV · İstek V · Akıl VI · Tin (Geist)
GELİŞTİRME AŞAMASINDA Portalın içerikleri ve işlevleri geliştirilmeye devam ediyor.
100%
Anlama Evresi Haritası · Başlıkları Haritada İncele
100% Disiplinler

FELSEFE

480–540 DİGNAGA
bir Hint Budist filozof ve mantıkçıydı. Hint mantığının (hetu vidyā) ve atomculuğun kurucularından biri olarak kabul edilir. Dignāga'nın çalışmaları Hindistan'da tümdengelimli mantığın gelişimi için temel oluşturdu ve ilk Budist mantık ve epistemoloji sistemini (pramāṇa) yarattı.
Dignāga’ya Göre Bilgi (Pramāṇa) Nedir? Dignāga'nın sisteminde "bilgi", geçerli bilgi (pramāṇa) anlamında kullanılır ve bu da "gerçeğe uygun, yanılmaz bilgi" anlamına gelir. Bu bilgiye ulaşmanın yalnızca iki yolu (iki bilgi aracı) vardır:
Kaynak / bağlantı ↗
Ayrıntı
1. Algı (Pratyakṣa) Doğrudan deneyime dayalı bilgidir. Bu bilgi duyusal (görme, işitme, vb.) ya da içsel bilinç yoluyla olabilir. Ancak bu bilgi dil öncesidir ve kavramsızdır. Yani "saf deneyim"dir. Örneğin bir kırmızı leke görürsünüz ama henüz ona “elma” dememişsinizdir.
2. Çıkarım (Anumāna) Akılsal ve kavramsal bilgi türüdür. Nedensellik, benzerlik ve genellemeler aracılığıyla zihinsel olarak oluşturulur. Örneğin: “Duman varsa ateş vardır” → bu bir çıkarımdır.
🔴 Önemli: Dignāga, bu iki yol dışında başka hiçbir bilgi kaynağını (örneğin kutsal kitaplar, otoriteler, sezgiler vb.) geçerli bilgi kaynağı olarak kabul etmez.
🧠 Bilgi Neye Denir? Dignāga’ya göre bir bilgi, ancak nesnesine uygun olduğu zaman geçerlidir. Algı, bireysel, tekil, değişken olana yöneliktir. Çıkarım, evrensel, genel, kavramsal olana yöneliktir. Bu iki tür bilgi, dünyayı anlamamız için gereklidir. Ancak bu bilgiler de geçici ve bağlamsaldır. Budist felsefenin temelinde yer alan anatta (ben’sizlik) ve anicca (değişim) ilkeleri gereği, mutlak, sabit, Tanrısal bir bilgi yoktur. Her bilgi, koşullara bağımlıdır.
🧘 Uzak Doğu’da O Dönemde Bilgi Anlayışı Dignāga'nın döneminde (5. yüzyıl), özellikle Hint altkıtasında bilgi şu bağlamda tanımlanıyordu: Doğrudan deneyim ve mantıklı çıkarım dışında bilgi yoktur. Kutsal metinler bile ancak algı ve çıkarıma dayanıyorsa geçerlidir. Bilgi, kurtuluşa (nirvana) götüren bir araçtır, bir amaç değil. Bilgi, benlik yanılsamasını kırmalı; eğer benliği güçlendiriyorsa bilgi değildir.
MS 476–1453 ORTAÇAĞ
Ortaçağda Avrupa'da bilginin yerini inanç almıştır; teolojik bilgi, mantık, felsefe hatta matematik (aksiyom) yardımı ile sistematize edilmeye çalışılmış, sonuçta bilgi ve inanç arasındaki ayrım Rönesans'a yolculuğu başlatmıştır. Antik Dönem’de egemen olan
Kaynak / bağlantı ↗
Ayrıntı
bilginin üstünlüğü düşüncesinin, yani “theoria” nın yerini uygulamanın yani “praxis” in üstünlüğü almıştır. Bunun sonucunda, bilimin değer yitirmesi ve öneminin ortadan kalkışı, böylece, bilime karşı olan ve bilginin üretilmediği “karanlık dönem” başlamıştır. Orta Çağ düşüncesinin merkezine Hıristiyanlık ve Tanrı kavramlarının yerleştirilerek, klasik düşüncenin temeli olan doğada olan biteni araştırmak ve doğruyu bulmak yerine, dinsel dogmaları anlama, açıklamaya yönelmek düşüncesi hakim olmuştur. (Bilim ve Teknoloji Tarihi)
YENİ PLATONCULUK
veya Yeni Eflatunculuk ya da Neoplatonizm, Plotinus'un çalışmalarıyla başlayan ve İmparator I. Justinianus'un Platon'un akademisini MS 529'da kapatmasıyla biten Platonik felsefe sürecini tanımlamak için kullanılan modern terim. Platon ve Aristoteles öğretilerini uzlaştırarak oluşturulmuş felsefi akım. Platonizm'in bu türü doğasında mistik veya dini unsurlarla tanımlanmaktadır.
Kaynak / bağlantı ↗
SKOLASTİK FELSEFE
Skolastik felsefe/düşünce, Latince kökenli schola (okul) kelimesinden türetilen scholasticus teriminden gelmektedir ve kelime anlamı olarak okul felsefesi demektir. Bu anlam önemlidir, zira skolastik felsefe, Orta Çağ düşüncesinde doğrunun zaten mevcut olduğu düşüncesine ve felsefenin okullarda okutularak öğretilmesine dayanan bir yaklaşım sergiler. Bu felsefenin temeli teolojidir, ona dayanır ve onu desteklemeye çalışır.Patristik felsefenin sürdürülmesi ve orada bir öğretiye dönüştürülmüş olan Hristiyan inancının felsefi anlamda temellendirilip sistematize edilmesi yönündeki çabalardan meydana gelmiştir.
Kaynak / bağlantı ↗
Ayrıntı
Orta Çağın belirli bir döneminden itibaren tüm felsefe etkinliği skolastik zemininde gerçekleştiği için, Orta Çağ felsefesi denildiğinde akla gelen genellikle skolastik felsefedir. Oldukça geniş bir tarihsel dönemi kapsar. İkinci bir nokta, hem Hristiyan skolastiğinin hem de İslam skolastiğinin söz konusu olmasıdır. Felsefe tarihi içinde Skolastiğin üç ayrı dönem olarak ele alınması söz konusudur:
Erken Dönem Skolastik (800-1200)
Yükseliş D. Skolastik (1200-1300)
Geç Dönem Skolastik (1300-1500)
354–430 AUGUSTİNUS
Tanrıbilimci Augustinus, devleti Tanrının yeryüzündeki temsilcisi olarak tanımlar.
Kaynak / bağlantı ↗
477–524 BOETHİUS
Günümüze ulaşan Felsefenin Tesellisi adlı eseri ile tanınan Boethius; Orta Çağ felsefesine temel mantık öğretileriyle tanıştırmıştır. 11 ve 12. yüzyıl filozoflarına Aristoteles'le ilgili olarak sahip olabildikleri tüm bilgileri sağladığı söylenebilir. Boethius'a bu açıdan bakacak olursak, mantık ve yöntem konusunu Hristiyan düşüncesi veya kültürüne armağan eden kişi olduğu söylenebilir. Bu sebeple ve özellikle de teolojik problemlerin çözümünde sadece felsefe terimleri değil, mantıksal argümanları kullanması ve inanç ile akıl arasında ayrım yapması nedeniyle skolastik yöntemin öncülerindendir. Boethius yine bu bağlamda her bilimin kendine özgü ilkeleri olmasını düşündüğü tezinden ötürü teolojinin özerk bir bilim haline gelmesine önemli katkılarda bulunmuştur.
Kaynak / bağlantı ↗
Ayrıntı
Felsefenin Tesellisi'nde kader, talih, tanrısal öngörü ve irade özgürlüğü konularında Orta Çağ Hristiyan düşüncesine en temel referans olan bu eserde Boethius, felsefenin insanı Tanrı'ya götürecek en önemli araç olduğunu gösterme amacı güder. Boethius'un en önemli amacı Grek felsefesi ve Latin alemi arasında köprü olmaktı. Bu nedenle en baştaki niyeti Aristoteles'in eserlerini ve Platon'un eserlerini Latince'ye çevirmek ve birtakım yorumlar sayesinde iki doktrinin birbirleriyle ayrıldığı noktalar olsa da bir olduğu noktaları göstermekti (Boethius'tan akt. Dürüşken FT ''Sunuş'', 18). Bu çalışmasını tamamlayamamıştır ama belirli eserleri çevirmiş ve yorumlar yazmıştır. Aristoteles'in Kategoriler, Birinci ve İkinci Analitiler, Sofistik Çürütmeler, Topikler kitaplarını tercüme etmiştir. Boethius genel olarak bu tercüme ve yazdığı yorumlar sayesinde, Aristoteles'in Organon'unun kapsamı içinde geçen diğer kitaplarını da Latince'ye tercüme edileceği 12. yüzyıla kadar, Orta Çağ Avrupa'sının mantık hocası olarak kalmıştır. Aristoteles ve Platon felsefelerinin doğuda anlaşılacak biçimde yeniden ele alınması ve ikisinin farklarının yanında ortak yönlerini ve aynı amacı taşıdıklarını daha sonra Farabi, 'Mutuluğun Kazanılması' adlı eserinde incelemiştir. Boethius felsefeyi veya bilgeliği teorik ve pratik bilgelik olarak ikiye ayırmıştır. Teorik bilgelikte üç ayrı varlık türü vardır: dolayımsız olarak algılananlar, akledilebilir olanlar ve doğal olanlar. Doğal olanlardan kast ettiği fiziktir (astronomi, coğrafya vs). Birinci varlık türüyle Tanrı'yı melekleri vs. kast eder. Akledilir olanlar, yani ikincileri de Platon'un idealar alemi gibi aşağı düşerek cisimlerin içine düşmüş varlıklardır. Nasıl ki teorik bilgeliği üçe ayırdıysa pratiği de ayırır: Bunlardan birincisi etik, ikincisi politika felsefesi ve üçüncüsü iktisattır.
490–570 PHİLOPONUS
aynı zamanda İskenderiyeli Yuhanna olarak da bilinen, Bizanslı İskenderiyeli filolog, Aristoteles yorumcusu ve Hıristiyan ilahiyatçı, atalet kavramını ilk ortaya atan düşünür. Yazılarından geriye kalanlar, modern bilimin kullandığı didaktik akıl yürütme yöntemlerinin aynısını kullandığını ve gerçek deneyler yaptığını gösteriyor. Deneyciliğin başlangıcı. Nahvi ve çağcılları, Kilikyalı Simplicius ve Straton, Aristotelesçi uzay kavramını daha da geliştirdiler ve sonunda Rönesans perspektif teorisini, özellikle de Leon Battista Alberti ve diğer mimarlık ustaları tarafından vurgulanan teoriyi etkiledi.
Kaynak / bağlantı ↗
560–636 Sevillalı İSİDORE Hispalensis
Batıda 6. yy sonunda barış hakimdi ve İspanya antik kültürün korunduğu yer olarak kaldı, Sevilla kütüphanesi o dönemde görkemli bir kültür merkeziydi. Augustinus, Cassiodorus, Büyük Gregorius gibi 4. ve 6. yy büyük Hristiyanlara öncelik vererek İsidor Antik dünyanın dev mirasını tüm çeşitliliği ile kabul etmeye çabalamıştır. Halihazırda zengin bir kütüphane olan Sevilla ve büyük bir kopyalama takımı ile birlikte, Kilise için sağlam bir entelektüel temel oluşturması amacıyla devasa boyutlarda bilgiyi derlemiştir. (Wikipedia) Etimolojiler üzerine ansiklopedik çalışmasında De Bibli-othecis'e bir bölüm ayırdı - bir biblion'u (parşömen) ve theke'yi (depo) hem yerler hem de Batı kültürünün sembolleri olarak tanımladı. Kendisinden yedi yüzyıl önce gelen ve kendisinden çok daha uzun süre yaşayan anlatılarda, bazılarının 'kaybolan kütüphane' olarak adlandırdığı İskenderiye'nin tarihi, efsanesi ve etkisine odaklanan bir bilimsel gelenek gelişti. (Roy MacLEOD)
Kaynak / bağlantı ↗
801–873 El-KINDİ
ilk İslam filozofudur. Felsefesinde, Platon, Aristoteles ve Plotinus'un görüşlerinin bir sentezini yapmıştır. Felsefenin yönteminin kanıtlama, kanıtlamanın hedefinin maddeye biçim kazandıran özleri bilmek, felsefenin amacının ise Tanrı'ya erişmek olduğunu öne süren Kindî'ye göre, felsefi bilginin ilk basamağı akıl yürütmedir.
Kaynak / bağlantı ↗
872–950 FARABİ
Aristoteles'ten sonra 2.Öğretmen olarak tanınan Farabi, Aristoteles'in felsefesini, doğuda anlaşılabilmesi için doğudaki hayattan örneklerle açıklamaya çalışmıştır. Kendi zamanındaki tüm bilim öğrenmeye çalışmış, "Bilimlerin Sınıflandırılması" adlı ansiklopedik derlemesi ile, her bilimin içeriğini açıklamaya çalışmıştır. Felsefeyi İslam inancı ile barıştırmaya, inanca uygun bir felsefe kurmaya çalışmışsa da felsefenin yeterli olduğunu söylemiştir. Al-Farabi’nin erdemli şehir düşüncesi, “öz-yeterlilik”in topluma karşı değil, topluma katkıda yerini bulduğu bir çerçeve sunuyor gibi görünüyor.(A.Ç.G.Kent III-s.17/42)
Kaynak / bağlantı ↗
IX.–XII. yy ÜNİVERSİTELER
IX. yüzyılla XII. yüzyıl arasındaki zaman diliminde, yüksek öğretim kurumları olarak papazlar tarafından yürütülen katedral okulları rol oynuyordu. Üniversitelerin kurulmasına kadar dini eğitim verilen bu kurumlar varlıklarını sürdürdüler. M.S. 1000 yılında, İtalya’nın Bologna kentinde, hukuk eğitimi almak isteyen öğrenciler, Universitas adlı bir oluşum başlattılar. Bu oluşumun etkisiyle yaklaşık bir yüzyıl sonra, Bologna Üniversitesi’nde tıp ve felsefe fakülteleri kuruldu. Bu üniversiteden sonra,
Kaynak / bağlantı ↗
Ayrıntı
Oxford, Cambridge, Padua, Ravenna ve Paris Üniversiteleri de kuruldu. Bu üniversiteler, İlahiyat, Kilise Hukuku, Tıp ve Genel Meslekler olmak üzere dört programdan oluşuyordu ve öğretim üyeleri din adamı kimliğini taşıyordu. Bütün programlardaki dersler iki ana gruba ayrılıyordu. Birinci grup, gramer (dilbilgisi), retorik (konuşma) ve diyalektik ders paketini içerecek şekilde olup, üçlü anlamına gelen Trivium adını alıyordu. İkinci grup ise, Aritmetik, Geometri, Müzik ve Astronomi ders paketini içerecek şekilde olup, dörtlü anlamına gelen, Quadrivium adını alıyordu. (Bilim ve Teknoloji Tarihi)
1033–1109 ANSELMUS
"Anlamak için İnanıyorum". İnanç-akıl ilişkisi söz konusu olduğunda, akıl karşısında inanç ya da imana, bilgi karşısında da otoriteye öncelik vermiştir.
Kaynak / bağlantı ↗
1126–1198 İBN RÜŞD
Endülüslü-Arap felsefeci, hekim, fıkıhçı, matematikçi ve tıpçı. Tercüme ve yorumlamalarıyla Aristo'yu Avrupa'ya yeniden tanıtmıştır. İslam felsefesinde Aristocu akım olan meşşailiğin temsilcilerindendir.
Kaynak / bağlantı ↗
1225–1274 AQUİNAS
Bilgi felsefesi, metafizik, siyaset ve ruhun ölümsüzlüğü konularındaki yorumlarıyla skolastik düşünceye önemli katkılar sağlamıştır. 13. yüzyıl üniversitelerinde felsefi ve teolojik meseleler disputatio yöntemiyle yoğun biçimde tartışılmaktaydı. Bununla birlikte tartışmanın sınırları dinsel otorite tarafından belirlenebiliyor; Hıristiyan inancına aykırı kabul edilen bazı görüşlerin öğretilmesi ve savunulması yasaklanabiliyordu. Aquinas’ın kendi bazı görüşleri de ölümünden kısa süre sonra 1277 Paris ve Oxford tartışma ve yasaklamalarının konusu olmuş; buna karşılık Dominiken tarikatı 1278’den itibaren onun eserlerini açık biçimde savunmaya başlamıştır. Öte yandan, kendi döneminde görüşleri tartışma konusu olan Aquinas, sonraki yüzyıllarda giderek Katolik düşüncesinin başlıca otoritelerinden biri haline gelmiş; 1567’de Kilise Doktoru ilan edilmiş ve özellikle 19. ve 20. yüzyıllarda Thomizm Katolik felsefe ve teoloji eğitiminde ayrıcalıklı bir konum kazanmıştır.
Kaynak / bağlantı ↗
Tanrı ve sonsuzluk
hakkında deneyime sahip olmadığımızdan, bu alanlara yönelik bilgi, inanç bilgisidir. Bu tür bilgilere gerçek anlamda bilgi denilemez, onlara ancak inanılabilir. Böylece inanç ve bilgi arasına kesin bir ayrım konulmuş olunmaktadır. Bu yöndeki gelişim Rönesansı meydana getirecektir. Wikipedia/Skolatsik Felsefe
Kaynak / bağlantı ↗

ARITMETIK

CEBİRİN GELİŞİMİ
Cebirin “babası” unvanı hem Diophantus hem de El-Harezmi için kullanılmaktadır; ancak iki matematikçinin katkılarının niteliği farklıdır. Diophantus’un Arithmetica’sı belirli sayı problemleri ve denklemler üzerinde yoğunlaşırken, El-Harezmi’nin el-Kitâbü’l-Muhtasar fî Hisâbi’l-Cebr ve’l-Mukâbele adlı eseri lineer ve ikinci derece denklemleri sistematik biçimde sınıflandırmış ve al-jabr (tamamlama) ile al-muqābala (dengeleme) işlemlerini cebirin temel yöntemleri olarak ortaya koymuştur.
Cebir ↗ · MacTutor / Al-Khwarizmi ↗
Ayrıntı
Sonraki dönemde El-Karaji, cebirsel işlemleri geometrik temsilden daha bağımsız hale getirerek bilinmeyenler üzerinde aritmetik işlemler yapılması yönünde önemli bir adım attı. Ömer Hayyam kübik denklemleri sınıflandırdı ve bunlara konik kesitlerin kesişimleri aracılığıyla geometrik çözümler verdi. Şerafeddin el-Tusi kübik denklemler ve eğriler üzerinde çalışırken, bir ifadenin maksimumunu araştıran ve modern fonksiyon düşüncesine yaklaşan yöntemler kullandı. Hint matematikçileri Mahavira ve II. Bhaskara, ayrıca Çinli matematikçi Zhu Shijie, sayı sistemleri, belirsiz denklemler, polinomlar ve çok bilinmeyenli denklemlerin gelişimine önemli katkılar sağladı.
yak. 480–524 BOETHİUS
Boethius, Geç Antikçağ ile Latin Ortaçağı arasında önemli bir düşünsel köprü oluşturan Romalı filozof, devlet adamı ve bilim yazarıdır. Nicomachus’un aritmetik ve müzik çalışmalarını Latinceye aktararak bu matematiksel geleneğin Batı Avrupa’da sürmesine katkıda bulunmuştur.
Boethius ↗ · SEP / Pythagoreanism ↗
Ayrıntı
Boethius, aritmetik, geometri, müzik ve astronomiyi birbirine bağlayan dört matematiksel bilimi quadrivium (“dört yol”) adı altında ifade eden başlıca isimdir. Gramer, retorik ve diyalektikten oluşan trivium ile birlikte bu alanlar daha sonra “Yedi Serbest Sanat”ın temelini oluşturmuş ve Ortaçağ eğitiminde yüzyıllar boyunca etkili olmuştur.
5.–7. yüzyıllar SIFIR SAYISI
Sıfırın ortaya çıkışını tek bir tarihe bağlamak yerine, Hint matematiğinde basamak-değerli sayı sistemi içindeki “boş yer” işaretinden bağımsız bir sayı kavramına doğru gelişen bir süreç olarak görmek daha doğru görünmektedir. Hint matematiğinde basamak değeri ve boş konumu gösteren işaretler daha erken dönemlerde görülmekle birlikte, sıfırı bir sayı olarak açıkça ele alan ve onunla aritmetik işlem kuralları veren en önemli erken kaynak Brahmagupta’nın 628 tarihli eseridir.
MacTutor / Zero ↗
Ayrıntı
Hint matematik ve astronomi bilgisinin önemli bir bölümü Siddhanta adı verilen astronomi metinlerinde taşındı. Yaklaşık 400’lere tarihlenen Surya Siddhanta, kiriş yerine sinüs temelli trigonometrinin gelişiminde önemli bir yere sahiptir. 772/773 dolaylarında Halife el-Mansur’un sarayına Hindistan’dan getirilen bir Siddhanta Arapçaya çevrildi; bunun Brahmagupta’nın Brahmasphutasiddhanta’sı olması kuvvetle muhtemel görülmektedir. Bu aktarım, daha sonra İslam matematiği ve astronomisi üzerinde önemli etkiler yarattı.
598–670 BRAHMAGUPTA
Hint matematikçi ve gökbilimci Brahmagupta, 628 tarihli Brahmasphutasiddhanta adlı eserinde basamak-değerli sayı sistemi, negatif sayılar ve sıfır konusunda önemli gelişmeler ortaya koymuştur. Sıfırı bir sayının kendisinden çıkarılması sonucu olarak tanımlamış; sıfır ve negatif sayılarla toplama, çıkarma ve çarpma kuralları vermiştir.
MacTutor / Brahmagupta ↗
Ayrıntı
Brahmagupta’nın sıfıra bölme konusundaki açıklamaları modern anlamda doğru değildi; buna rağmen sıfır ve negatif sayıları tutarlı bir aritmetik sistem içinde ele alma girişimi matematik tarihinde temel bir aşama oluşturmuştur. Eserlerinin ve Hint astronomi geleneğinin Arapçaya aktarılması, Hint-Arap sayı sistemi ile hesap yöntemlerinin İslam dünyasında ve daha sonra Avrupa’da yayılmasında etkili oldu.
429–501 ZU CHONGZHİ (TSU CH’UNG-CHİH)
Çinli matematikçi ve gökbilimci Zu Chongzhi, π için 355/113 kesrini vermiş ve 3.1415926 < π < 3.1415927 sınırlarını elde etmiştir. Bu sonuç, π’nin hesaplanmasında yaklaşık bin yıl boyunca aşılamayan olağanüstü bir doğruluk düzeyidir.
Ayrıntı
Zu Chongzhi’den sonra Çin matematiğinin bütünüyle “inişe geçtiğini” söylemek doğru değildir. Özellikle Song–Yuan döneminde denklem çözümü, polinomlar ve astronomik hesaplarda yeni gelişmeler ortaya çıkmış; Guo Shoujing ve Zhu Shijie gibi isimler 13. yüzyılda önemli çalışmalar yapmıştır. 16.–18. yüzyıllarda Cizvitlerle kurulan temas ise Çin ve Avrupa matematik gelenekleri arasında yeni bir karşılıklı etkileşim dönemi yaratmıştır.
yak. 1080–yak. 1152 BATH’Lİ ADELARD
Bath’li Adelard, 12. yüzyılın başlarında Arapça bilim ve matematik eserlerinin Latinceye aktarılmasında önemli rol oynayan İngiliz düşünür ve çevirmendir. Öklid’in Elementler’ini Arapça kaynaklardan Latinceye aktarmış ve El-Harezmi’nin astronomi tablolarını çevirmiştir.
Ayrıntı
Algoritmi de numero Indorum adıyla bilinen ve Hint sayı sistemi ile hesap yöntemlerini Latince dünyaya taşıyan metnin çevirmeni bazen Adelard olarak gösterilmiş olsa da, bu atıf kesin değildir. Metnin Latince başlığındaki Algoritmi, El-Harezmi’nin adının Latinceleşmiş biçiminden gelir ve daha sonra “algorism/algorithm” sözcüklerinin gelişiminde etkili olmuştur. Dolayısıyla Adelard’ın rolünü, kesin olmayan bir çevirmenlik atfından çok, Arapça–Latince bilim aktarımının başlıca temsilcilerinden biri olarak tanımlamak daha güvenlidir.
yak. 780–850 EL-HAREZMİ
El-Harezmi, The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing (el-Kitâbü’l-Muhtasar fî Hisâbi’l-Cebr ve’l-Mukâbele) adlı eserinde cebiri günlük yaşamın pratik sorunlarına uygulanabilen sistematik bir hesap yöntemi olarak ele aldı. Miras, paylaşım, dava, ticaret, arazi ölçümü, kanal kazımı ve geometrik hesaplar gibi konuları bu yaklaşımın kullanım alanları arasında saydı.
MacTutor / Al-Khwarizmi ↗
Ayrıntı
Eser, lineer ve ikinci derece denklemleri altı temel tipe ayırır ve bunları al-jabr (tamamlama) ile al-muqābala (dengeleme) işlemleri aracılığıyla çözer. Burada önemli bir düzeltme gerekir: El-Harezmi’nin cebiri sıfır ve negatif sayılarla denklem çözmeye dayanmıyordu; denklemleri pozitif nicelikler üzerinden ifade ediyordu. Sıfır ve negatif sayılarla aritmetik işlemlerin önemli erken gelişimi Brahmagupta’nın çalışmalarında görülür. El-Harezmi’nin özgün önemi, cebiri sistematik ve kendi başına ele alınan bir problem çözme disiplini haline getirmesidir.
yak. 1170–yak. 1250 FİBONACCİ
Fibonacci (Leonardo Pisano), 1202’de yayımlanan Liber Abaci adlı eseriyle Hint-Arap basamak-değerli sayı sisteminin ve bu sayılarla hesap yöntemlerinin Avrupa’da yayılmasına büyük katkı sağlamıştır. Bu sayıların Avrupa’da ondan önce de sınırlı örnekleri bulunmakla birlikte, Fibonacci bunların kullanımını geniş kitlelere tanıtan başlıca isimlerden biridir.
MacTutor / Fibonacci ↗
Ayrıntı
Liber Abaci özellikle tüccarların kullandığı fiyat, kâr, para dönüşümü ve paylaşım problemlerine geniş yer verdi. Kitapta yer alan tavşan çoğalması problemi, daha sonra Fibonacci’nin adıyla anılan Fibonacci dizisi ile ilişkilendirilmiştir. 
yak. 1225–1260 JORDANUS DE NEMORE
Jordanus de Nemore, 12. değil 13. yüzyılda yaşamış Avrupalı matematikçi ve bilim insanıdır. Ağırlık bilimi, algorism olarak bilinen hesap yöntemleri, saf aritmetik, cebir, geometri ve stereografik projeksiyon üzerine çalışmalar yazmıştır.
Ayrıntı
De elementis arithmeticae artis Ortaçağ aritmetik geleneğinde önemli bir kuramsal kaynak haline gelmiştir. De numeris datis ise Batı Avrupa’da Diophantus’tan sonra yazılmış ilk ileri cebir çalışmalarından biri sayılır. Jordanus’un sayılar yerine harfler kullanması da cebirsel gösterimin gelişiminde dikkat çekici bir adımdır.
1231–1316 GUO SHOUJİNG
Çinli gökbilimci, matematikçi ve mühendis Guo Shoujing, küresel trigonometri, denklem çözümü, enterpolasyon ve takvim hesapları üzerinde çalıştı. Hazırlanmasına öncülük ettiği Shoushi takvimi 1281’de yürürlüğe girdi ve olağanüstü hassas astronomik hesaplara dayanıyordu.
Ayrıntı
Guo bazı küresel hesaplarında yaklaşık formüller kullandı ve belirli bir formülde π = 3 seçiminin, daha doğru bir π değeri kullanmaktan gözleme daha yakın sonuç verdiğini fark etti. Ayrıca üçüncü dereceden enterpolasyon yöntemleri geliştirdi. Yuan dönemi Çin astronomisinde Hint ve İslam matematik-astronomi geleneklerinden etkilenme olasılığı bilim insanları tarafından tartışılmıştır; ancak bunu Guo’nun başkalarının fikirlerini “kendi fikriymiş gibi kullandığı” biçiminde ifade etmek için yeterli kanıt yoktur.
1423–1506 SIBT EL-MÂRDÎNÎ
Sıbt el-Mârdînî, Kahire’de el-Ezher Camii’nde muwaqqit (vakit hesaplayıcısı) olarak çalışan matematikçi ve gökbilimcidir. Matematik, astronomi, astronomik aletler, cebir ve miras hesapları üzerine çok sayıda eser yazmıştır.
ISMI / MPIWG ↗
Ayrıntı
Raqāʾiq al-ḥaqāʾiq fī ḥisāb al-daraj wa’l-daqāʾiq (Derece ve Dakikaların Hesabı Üzerine Hakikatlerin İncelikleri) adlı çalışması derece ve dakikalarla hesaplamayı, yani altmışlık matematiği ayrıntılı biçimde ele alır. Kaynaklarda bu eserde altmışlık kesirlerin periyodikliğine ilişkin bilinen en erken açıklamalardan birinin bulunduğu belirtilmektedir.
Ortaçağ–Erken Modern dönem ROMA RAKAMLARI VE HİNT-ARAP SAYI SİSTEMİ
Roma rakamları Ortaçağ Avrupa’sında uzun süre yaygın olarak kullanılmaya devam etti; ancak bu durum insanların dört işlem yapamadığı anlamına gelmiyordu. Hesaplamalarda abaküs, sayma tahtaları ve başka yardımcı yöntemler kullanılıyordu. Basamak-değerli Hint-Arap sayı sistemi Avrupa’ya 10.–12. yüzyıllardan itibaren ulaşmaya başladı ve 13. yüzyıldan sonra giderek daha görünür hale geldi.
Ayrıntı
Fibonacci’nin 1202 tarihli Liber Abaci’si yeni sayı sistemi ve hesap yöntemlerinin yayılmasında önemli bir aşama oldu; ancak kabul süreci yavaştı ve Hint-Arap rakamlarının Avrupa ticaret ve günlük hesaplarında genel kabul görmesi 16. ve 17. yüzyıllara kadar uzandı. Roma rakamlarının basamak değeri ve sıfır içermemesi yazılı işlemleri güçleştirirken, Hint-Arap sistemi yazılı hesaplamayı büyük ölçüde kolaylaştırdı. Kaynak: Matematiğin Kültürel Tarihi — Zeki Tez (2011) ↗; ayrıca MacTutor / Arabic numerals ↗.

GEOMETRI

3.–10. yüzyıllar DIOPHANTUS’TAN İSLAM DÜNYASINA MATEMATİK
İskenderiyeli Diophantus’un Arithmetica’sı belirli ve belirsiz sayı problemlerini sistemli biçimde ele alan Geç Antikçağ’ın önemli matematik eserlerinden biridir. Eser Batı Avrupa’da uzun süre sınırlı ölçüde bilinirken Bizans ve Arapça bilim geleneklerinde yaşamaya devam etti; 9. yüzyılda Qusṭā ibn Lūqā tarafından Arapçaya çevrildi ve bugün dört kitabı yalnız bu Arapça aktarım sayesinde bilinmektedir.
Diophantus ↗ · Springer / Arabic Arithmetica ↗
Ayrıntı
Abbasiler döneminde Yunan matematik mirasının Arapçaya çevrilmesi, Hint basamak-değerli sayı sisteminin benimsenmesi ve yeni araştırmaların gelişmesi aynı entelektüel ortam içinde gerçekleşti. El-Harezmi ve çağdaşlarıyla cebir bağımsız bir disiplin olarak sistemleşirken, astronominin ihtiyaçları trigonometrinin gelişmesini hızlandırdı. Bu nedenle İslam dünyasının rolünü yalnızca eski metinleri korumak olarak değil; Yunan, Hint ve yerel matematik geleneklerini dönüştüren, yeni yöntemler geliştiren ve bunları daha sonra Latince bilim dünyasına aktaran bir üretim ve aktarım süreci olarak görmek daha doğru görünmektedir.
Kaynak: Matematiğin Kültürel Tarihi — Zeki Tez (2011) ↗
yak. 475–6. yüzyıl MİLETLİ İSİDOROS
Miletli İsidoros, Trallesli Anthemios ile birlikte İmparator I. Justinianus tarafından 532–537 arasında Ayasofya’nın tasarımı için görevlendirilen Bizanslı matematikçi, fizikçi ve mimarlardan biridir. Kaynaklar onun stereometri ve fizik öğrettiğini, Antik Yunan matematik metinlerinin incelenmesi ve düzenlenmesinde etkin olduğunu belirtir.
Smarthistory / Isidore ↗
Ayrıntı
İsidoros’a önemli bir Arşimet derlemesinin hazırlanması atfedilir. Bugün Arşimet Palimpsesti olarak bilinen 10. yüzyıl elyazması İsidoros’un bizzat yaptığı kopya değildir; daha eski ve ona atfedilen bir derlemeden türemiştir. İsidoros’un ayrıca İskenderiyeli Heron’un tonozlar üzerine çalışmasına geometri ve yapım ilişkisini ele alan, günümüze ulaşmamış bir yorum yazdığı; Eutokios’un da ona parabol çizmek için özel bir pergel atfettiği aktarılır. Bu örnek, kuramsal geometri ile mimari/yapısal uygulamanın 6. yüzyılda aynı kişide nasıl birleşebildiğini göstermesi bakımından özellikle dikkat çekicidir.
yak. 850–929 EL-BATTANİ
Harran yakınlarında doğan Ebu Abdullah Muhammed el-Battani, astronomi ile trigonometrinin gelişiminde önemli rol oynayan matematikçi ve gözlemcilerden biridir. Batlamyus’un geometrik yöntemlerini geliştirerek birçok astronomi probleminde sinüs temelli trigonometrik yöntemler kullandı ve dik üçgenler için önemli bağıntılar verdi.
Ayrıntı
El-Battani sinüs ve kosinüsü sistemli biçimde kullandı; tanjant ve kotanjanta karşılık gelen gölge büyüklüklerini özellikle güneş saati ve gnomonik hesaplarda kullandı. Bu nedenle onu tek başına “trigonometrinin kurucusu” olarak tanımlamak yerine, Hint ve Yunan trigonometrik geleneklerini geliştirerek İslam astronomisinde daha sistemli hale getiren başlıca isimlerden biri olarak görmek daha doğru olur. İslam matematiğinde astronomi, ölçme, mekanik ve zanaat gibi pratik sorunlarla kuramsal matematik arasında güçlü ilişkiler kurulması da bu dönemin ayırt edici özelliklerinden biridir.
yak. 870–950 AL-FARABİ — MATEMATİĞİN YEDİ ALANI
Al-Farabi, İlimlerin Sayımı (Iḥṣāʾ al-ʿulūm) adlı eserinde matematiksel bilimleri yedi alanda ele alır: aritmetik, geometri, optik, astronomi, müzik, ağırlıklar bilimi ve mekanik/ustalıklı düzenekler bilimi. Bu sınıflandırma, matematiğin yalnız soyut sayı ve biçimlerden değil, görme, ses, ağırlık, göksel hareket ve teknik düzeneklerden oluşan daha geniş bir bilgi alanı olarak düşünüldüğünü gösterir.
Ayrıntı
Eser 12. yüzyılda Cremonalı Gerard tarafından De scientiis adıyla Arapçadan Latinceye çevrildi; ayrıca Dominicus Gundissalinus’un başka bir Latince aktarımı da bulunuyordu. Böylece Farabi’nin bilimleri sınıflandırma modeli 12. ve 13. yüzyıl Latin düşüncesinde de etkili oldu.
Gerard of Cremona / De scientiis ↗
10. yüzyıl AL-FARABİ — AMELÎ VE NAZARÎ GEOMETRİ
Farabi geometriyi iki yönden ele alır: amelî (uygulamalı) geometri, çizgi ve biçimleri marangozun ahşabı, demircinin metali, ustanın duvarı ya da ölçmecinin araziyi gibi belirli maddi nesneler üzerinde inceler; nazarî (kuramsal) geometri ise çizgi, yüzey ve cisimleri belirli bir malzemeden bağımsız, soyut biçimleriyle araştırır.
SEP / Arabic and Islamic Philosophy of Mathematics ↗
Ayrıntı
Bu ayrım, Geometri kolonumuz açısından özellikle önemlidir: aynı geometrik düşünce bir yandan üretim, ölçme ve yapım işlerine uygulanırken, diğer yandan maddeden soyutlanmış biçimler üzerinden zihinsel ve demonstratif bir araştırma alanı oluşturur. Farabi’ye atfedilen geometrik inşalar üzerine bir risale, dairelerin eşit parçalara bölünmesi ve çokgen/katı geometrisi gibi çeşitli cetvel-pergel problemlerini ele alır; ancak bu metnin tam yazarlığı konusunda modern araştırmalarda tartışma bulunduğu için onu kesin biçimde Farabi’nin eseri olarak sunmak yerine “Farabi’ye atfedilen” bir çalışma olarak belirtmek daha güvenlidir.
Türkçe kaynak bağlantısı: Teknik Geometri ↗
12. yüzyıl sonu–1206 EL-CEZERİ
Diyarbakır’daki Artuklu sarayında çalışan El-Cezerî, 1206’da Kitāb fī maʿrifat al-ḥiyal al-handasiyya — The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices — adlı eserini tamamladı. Kitap su ve mum saatleri, otomata, fıskiyeler, su kaldırma makineleri ve çeşitli mekanik düzenekleri çizimler ve yapım açıklamalarıyla belgeler.
Ayrıntı
Cezerî’nin çalışması saf geometri kitabı değildir; Geometri kolonu için önemi, geometrik çizim ve ölçünün mekanik tasarım, imalat ve işleyen düzeneklerle birleştiği güçlü bir uygulama örneği olmasıdır. Eserin 1206 tarihli oluşu güvenilir biçimde belgelenirken Cezerî’nin erken yaşamı hakkında çok az bilgi bulunduğundan, yaygın biçimde verilen “1136–1206” biyografik tarihlerini kesin kabul etmek yerine 12. yüzyılın sonları–1206 biçiminde kullanmak daha ihtiyatlıdır.
CNRS / al-Jazari’s Compendium ↗ · Archive.org / English edition ↗
1561–1613 PITISCUS VE “TRİGONOMETRİ” TERİMİ
Bartholomaeus Pitiscus’un 1595’te yayımlanan Trigonometria adlı eseri, “trigonometri” sözcüğünün bir kitap başlığında bilinen ilk kullanımıdır. Ancak trigonometrinin temel kavramları bu addan çok daha önce Hint ve İslam matematiği ile astronomisi içinde geliştirilmişti.
MacTutor / Trigonometric functions ↗
Ayrıntı
“Sinüs” sözcüğünün aktarım öyküsü bu bilgi dolaşımını güzel gösterir: Sanskritçe jya terimi Arapçaya ses benzerliğiyle jiba biçiminde geçti; daha sonra yazım jayb (“kıvrım/cep”) olarak okundu ve Latince çevirmenler bunu sinus (“kıvrım”) sözcüğüyle karşıladı. Dolayısıyla Latince sinus, Arapça jayb üzerinden gelen çok aşamalı bir çeviri ve yorum zincirinin ürünüdür. Tanjant ve kotanjant kavramlarının gelişimi de İslam dünyasındaki gölge hesapları ve astronomik çalışmalarla yakından ilişkilidir.
Kaynak: Matematiğin Kültürel Tarihi — Zeki Tez (2011) ↗
8.–13. yüzyıllar YUNAN GEOMETRİSİNİN İSLAM DÜNYASINDA AKTARIMI VE GELİŞİMİ
Öklid’in Elementler’i, Apollonius’un Konikler’i ve başka Yunan matematik eserleri 8.–10. yüzyıllarda Arapçaya çevrildi, tashih edildi ve yorumlandı. Ancak bu süreç yalnızca bir “koruma” faaliyeti değildi. Sâbit b. Kurre, Ebû Sehl el-Kûhî, İbnü’l-Heysem ve başka matematikçiler paraleller, konik kesitler, geometrik inşalar, alan-hacim problemleri ve küresel geometri üzerinde özgün araştırmalar yürüttüler.
Ayrıntı
Bu nedenle eski kolon metnindeki “Öklid ve Apollonius’a gözle görünür katkı yapılmadı” ve “okullaşma olmadığı için metinler saraylarda süs olarak kaldı” ifadelerini kullanmamak gerekir. El-Kûhî’nin Öklid’in Elementler’ini yeniden düzenlemesi ve konik kesitlerle yeni geometrik problemler çözmesi, Sâbit b. Kurre’nin beşinci postula, oranlar, alan-hacim ve küresel geometri çalışmaları bunun açık örnekleridir. Arapça Öklid geleneği daha sonra 12. yüzyılda Bath’li Adelard ve Cremonalı Gerard gibi çevirmenlerle Latinceye taşındı ve Batı Avrupa’daki Ortaçağ geometri öğretiminin temel kaynaklarından biri oldu.
Euclid in the Latin West ↗ · al-Kūhī’s revision of Euclid ↗
15. yüzyıl GEOMETRİ, KÜRESEL DÜNYA VE BATIYA DENİZ YOLU
15. yüzyıl Avrupa’sında eğitimli çevrelerde Dünya’nın küresel olduğu yeni ya da tartışmalı bir fikir değildi. Batıya doğru gidilerek Asya’ya teorik olarak ulaşılabileceği de anlaşılabiliyordu; asıl sorun Dünya’nın büyüklüğü, Asya’nın doğuya ne kadar uzandığı ve aradaki denizin gerçek mesafesiydi. Doğruya yakın geometrik/coğrafi hesaplar, batı yönündeki kesintisiz yolun dönemin gemilerinin taşıyabileceği yiyecek ve su bakımından son derece uzun olduğunu gösteriyordu.
Ayrıntı
Kolomb’un önerisinin tartışmalı yanı Dünya’nın yuvarlak olduğuna inanması değildi; Dünya’nın çevresini ve Avrupa–Asya arasındaki batı yönlü mesafeyi olduğundan çok daha küçük hesaplamasıydı. Amerika kıtaları arada bulunmasaydı, onun varsaydığından çok daha uzun bir açık deniz yolculuğu gerekecekti. Bu nedenle kaynak metindeki “geometri hiçbir Avrupa gemisinin bu yolculuğa dayanamayacağını gösterdi” düşüncesinin özü korunabilir; ancak bunu Kuzey İtalya’ya özgü kesin bir görüş ya da yalnız “geminin dayanıklılığı” sorunu yerine, mesafe, erzak, seyir ve gemi kapasitesi problemi olarak ifade etmek daha doğru olur.
Kaynak: A Global History of Architecture ↗ · Caltech / Columbus and distance ↗

ASTRONOMI

9.–15. yüzyıllar GÖZLEM NOKTALARINDAN KURUMSAL RASATHÂNELERE
Antikçağdan itibaren gökyüzünü izlemeye ayrılmış yapılar ve gözlem noktaları bulunmakla birlikte, sürekli gözlem programı, büyük aletler, bilim insanlarından oluşan ekip ve hükümdar desteğiyle çalışan kurumsal rasathâne modelinin İslâm dünyasında 9. yüzyıldan itibaren belirginleştiği söylenebilir. Me’mûn döneminde Bağdat’taki Şemmâsiye (828–829) ve Şam yakınındaki Kāsiyûn (831–832) gözlem programları bu sürecin erken örnekleridir.
İslâm Tarihinde Rasathaneler ↗
Ayrıntı
Daha sonraki İsfahan, Merâga ve Semerkant rasathânelerinde gözlem, hesap, alet yapımı, kütüphane ve eğitim aynı kurum içinde birleşmeye başladı. Bu nedenle “ilk gerçek gözlemevleri” gibi kesin bir ifade yerine, rasathânenin sürekli ve örgütlü bir bilim kurumu olarak gelişmesinde Orta ve Batı Asya’daki İslâm bilim çevrelerinin önemli bir eşik oluşturduğunu söylemek daha ihtiyatlı görünmektedir.
yak. MS 250–900 KLASİK MAYA — TAKVİMLEŞTİRİLMİŞ GÖK BİLGİSİ
Klasik Maya kentlerinde Uzun Sayım, 260 günlük Tzolk’in ve 365 günlük Haab takvimi tarih kayıtları, ritüeller ve hükümdarlık olaylarıyla birlikte kullanılmıştır. Mimari yönlenmelerin önemli bir bölümünün de Güneş’in ufuktaki belirli konumlarına ve 13 ile 20’nin katlarına dayanan takvimsel aralıklara bağlandığı görülmektedir.
Šprajc 2021 ↗
Ayrıntı
Erken E-Group yapı topluluklarında Güneş gözlemlerinin 260 günlük çevrim ve tarımsal mevsimlerle ilişkili olmuş olabileceğine dair güçlü bulgular vardır. Bununla birlikte yeni arkeoastronomi araştırmaları E-Group’ların her birini özel birer “gözlemevi” gibi görmenin fazla basitleştirici olduğunu düşündürüyor. Astronomik yönlenmeler daha geniş Maya mimarlığına yayılmış, gözlem takvimleri de tarımsal ve törensel zamanlamayla birlikte işlemiş gibi görünmektedir.
Milbrath 2017 ↗
4.–6. yüzyıllar GUPTA DÖNEMİ — YEDİ GÜNLÜK GEZEGEN HAFTASI
Hindistan’da Güneş, Ay ve beş görünür gezegenle ilişkilendirilen yedi günlük hafta düzeninin MS ilk yüzyıllarda yaygınlaşmaya başladığı, Gupta döneminde ise yerleşik hale geldiği anlaşılıyor. Gün adları Güneş, Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs ve Satürn’e karşılık gelen Hint tanrısal/gezegensel adlarıyla kurulmuştur.
Gupta İmparatorluğu ↗
Ayrıntı
Bu düzenin Hindistan’a gelişi, Helenistik-Roma astrolojisiyle yürüyen daha geniş kültürel aktarımın bir parçası gibi görünmektedir; ancak Hint astronomisi bu sistemi kendi dilsel ve dinsel çerçevesi içinde yeniden biçimlendirmiştir. Yedi günlük haftanın Hindistan’daki kesin başlangıç tarihini tek bir olaya bağlamak güçtür; bilinen erken epigrafik örneklerden biri MS 484 tarihlidir.
476–550 ARYABHATA
Aryabhata, Dünya’nın küresel olduğunu ve günlük gökyüzü hareketinin Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle açıklanabileceğini savundu. Ay’ın ve gezegenlerin Güneş ışığını yansıttığını belirtti; Güneş ve Ay tutulmalarını da Rahu gibi mitolojik bir fail yerine gölge geometrisiyle açıkladı.
Ayrıntı
Aryabhatiya bütünüyle modern anlamda güneş merkezli bir sistem kurmaz; gezegen hareketlerinin modeli hâlâ yermerkezli hesaplama öğeleri taşır. Buna rağmen Dünya’nın dönüşü, tutulmalar ve yansıyan ışık hakkındaki açıklamalar, gözlenen gök olaylarını geometrik ve hesaplanabilir nedenlerle açıklama yönünde dikkat çekici bir eşik gibi görünmektedir.
429–500 ZU CHONGZHI — DAMING TAKVİMİ
Zu Chongzhi 462’de daha hassas astronomik sabitlere dayanan Daming Takvimini hazırladı. Takvim, tropik yıl ile yıldız yılını ayırması, presesyonu hesaba katması ve Ay’ın düğüm dönemine ilişkin hassas değerler kullanması bakımından Çin takvim astronomisinde önemli bir aşama sayılmaktadır.
Ayrıntı
Takvim Zu’nun yaşadığı dönemde hemen kabul edilmedi; oğlu Zu Geng’in girişimleriyle 510’da resmen kullanılmaya başlandı ve yaklaşık seksen yıl yürürlükte kaldı. Bu nedenle onu “1900’lere kadar kullanılan geleneksel Çin takvimlerinden biri” diye tanımlamak yerine, sonraki takvim hesaplarını etkileyen erken ve hassas bir reform olarak görmek daha doğru görünüyor. Çin Cumhuriyeti 1912’de Gregoryen takvimi resmî kullanım için benimsedi; geleneksel ay-güneş takvimi ve 24 güneş dönemi ise kültürel ve tarımsal yaşamda varlığını sürdürdü.
638 HİCRÎ TAKVİM
Hicrî takvim dönemi Halife Ömer zamanında, yaklaşık 638 yılında düzenlendi; başlangıç noktası Hz. Muhammed’in 622’de Mekke’den Medine’ye hicreti olarak kabul edildi. İslâmî takvim on iki kameri aydan oluşur ve yılı 354 ya da 355 gündür.
Ayrıntı
Ay yılı ile tropik güneş yılı arasında yaklaşık 10–11 günlük fark bulunduğundan hicrî aylar mevsimler içinde dolaşır. “Kamerî Hicrî” ile İran ve Afganistan’da kullanılan “Şemsî Hicrî” aynı başlangıç çağını paylaşmakla birlikte, ikincisi daha sonra geliştirilmiş güneş esaslı ayrı bir takvim sistemidir; bu nedenle ikisini 7. yüzyılda ortaya çıkan tek takvimin iki eşzamanlı biçimi gibi düşünmemek gerekir.
Ayın evreleri görseli ↗
9. yüzyıl; ö. 861’den sonra FERGÂNÎ
Fergânî, Abbâsî döneminin önde gelen astronom ve matematikçilerindendir. Cevâmiʿu ʿilmi’n-nücûm ve uṣûlü’l-ḥarekâti’s-semâviyye adlı eseri Batlamyus astronomisinin anlaşılır bir özeti olmakla birlikte Dünya’nın çevresi, ekliptiğin eğikliği ve bazı astronomik parametrelerde önceki İslâm gözlemlerinin düzeltilmiş değerlerini de aktardı.
Ayrıntı
Eser 12. yüzyılda Latinceye çevrildi ve Avrupa’da yüzyıllar boyunca temel astronomi kitaplarından biri oldu. Dante’nin Convivio ve İlahi Komedya’daki astronomi ve kozmoloji bilgisinin önemli kaynaklarından birinin Fergânî olduğu güçlü biçimde belgelenmektedir. Kaynak metindeki “Güneş’in kendi ekseni etrafında döndüğünü ispatladı”, “842 yıllık tutulmayı hesapladı” ve ölçülerinin Kopernik’e kadar değişmeden kullanıldığı gibi daha kesin iddialar için güvenilir dayanak bulunamadığından aktarım metnine alınmamıştır.
yak. 801–873 KİNDÎ — KOZMOLOJİ, ASTRONOMİ VE ASTROLOJİ
Kindî astronomi, kozmoloji, meteoroloji ve astroloji üzerine çok sayıda risale kaleme aldı. Gök hareketleri ile yeryüzündeki oluş ve bozuluş arasında fiziksel nedenler aramaya çalışması, dönemin astronomi ile doğa felsefesinin henüz kesin biçimde ayrılmadığını gösteriyor.
Ayrıntı
Kaynak metinde “Yıldızlardaki Kanun” diye geçen kırk bölümlük eser, modern kaynaklarda daha çok astrolojik sorular ve seçimlerle ilgili Forty Chapters geleneği içinde anılmaktadır. Kindî’ye uzun süre atfedilen De radiis / Işınlar Üzerine metninin yazarlığı da güncel araştırmada tartışmalıdır. Bu nedenle astronomi, astroloji ve kozmolojiyi tek bir modern “astronomi kitabı” altında toplamamak daha doğru görünüyor.
yak. 820–896 DÎNEVERÎ
Ebû Hanîfe ed-Dîneverî, matematik, astronomi, botanik, tarih ve dil alanlarında çalışan çok yönlü bir bilgindi. Memleketine döndükten sonra evinin çatısına kurduğu bir düzenekle astronomik gözlemler yaptığı ve sonuçlarını Kitâbü’l-Envâʾ adlı eserinde değerlendirdiği aktarılmaktadır.
Ayrıntı
Bu yapıdan “Dîneverî’nin gözlemevi” diye söz etmek mümkün olsa da, Merâga veya Semerkant gibi büyük ve kurumsal rasathânelerle aynı ölçekte düşünmemek gerekir. Abdurrahman es-Sûfî’nin 946’da Dînever’i ziyaret ettiğinde yapının hâlâ ayakta olduğunu gördüğü; Bîrûnî’nin de Dîneverî’nin astronomi cetvellerinden yararlandığı bilinmektedir.
yak. 850–929 BATTÂNÎ
Battânî, uzun süreli gözlemleri ve trigonometrik yöntemleriyle İslâm astronomisinin başlıca isimlerinden biridir. Tropik yıl için yaklaşık 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniyelik bir değer elde etmiş; Güneş ve Ay’ın hareketleriyle ilgili Batlamyus değerlerini yeni gözlemlerle yeniden değerlendirmiştir.
Ayrıntı
Battânî’nin çalışması, astronominin yalnız eski cetvellerin aktarımı olmadığını; ölçümlerin tekrar edilerek parametrelerin yeniden hesaplandığı bir gözlem geleneğinin oluştuğunu göstermesi bakımından önemlidir.
yak. 780–847’den sonra HÂRİZMÎ — ASTRONOMİ VE USTURLAP
Hârizmî’nin Zîcü’s-Sind-Hind adlı astronomi cetvelleri, Hint, İran ve Grek hesap geleneklerini Abbâsî Bağdat’ında bir araya getiren en erken İslâm astronomi eserlerinden biridir. Eserde gezegen hareketleri, ekliptik, tutulmalar ve trigonometrik hesaplarla ilgili tablolar bulunuyordu.
Ayrıntı
Hârizmî’ye iki usturlap risalesi ve bir güneş saati çalışması da nispet edilmektedir; usturlap risalelerinin asılları günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle “astronomi ve usturlap hakkında üç eser yazdı” demektense, bir zîc ile usturlap ve güneş saati kullanımına ilişkin çeşitli çalışmalarının bulunduğunu söylemek daha güvenli görünmektedir.
1020–1101 SU SONG — ASTRONOMİK SAAT KULESİ
Su Song, Song Hanedanı döneminde Kaifeng’de inşa edilen su gücüyle çalışan astronomik saat kulesinin başındaki bilgin ve devlet adamıydı. Yaklaşık 1090’larda tamamlanan sistem, gök küresi ve halkalı küreyi mekanik olarak hareket ettiren erken bir kaçış düzeni ve zincir aktarımı kullanıyordu.
Ayrıntı
Su Song’un 1092 tarihli Xin Yi Xiang Fa Yao adlı eseri mekanizmayı ayrıntılı çizimlerle anlatır. Bu örnek astronomik gözlemin, zaman ölçümünün ve mekanik mühendisliğin aynı aygıtta birleşebildiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Chinese Text Project / Su Song ↗
1048–1131 ÖMER HAYYÂM — CELÂLÎ TAKVİMİ
Ömer Hayyâm, Sultan Melikşah’ın 1070’lerde İsfahan’da topladığı astronomlar heyetinde yeni bir güneş takviminin hazırlanmasına katıldı. Gözleme dayalı Celâlî sistemi yıl başlangıcını ilkbahar ekinoksuyla uyumlu tutmayı amaçlıyordu.
Ayrıntı
Kaynak metindeki “çok hassas 33 yıllık enterkalasyon döngüsünü tasarladı” ifadesi, sonraki sadeleştirilmiş Celâlî/İran takvimleriyle karışmaya açık görünüyor. Erken Celâlî uygulaması, sabit bir 33 yıllık kurala indirgenmekten çok ekinoksun gözlem ve hesapla belirlenmesine dayanıyordu. Günümüz İran takvimi bu tarihsel geleneğin devamıdır; fakat 11. yüzyıldaki sistemle bütünüyle aynı değildir.
yak. 965–1040 İBNÜ’L-HEYSEM — OPTİK VE ASTRONOMİ
İbnü’l-Heysem’in optik araştırmaları astronomik gözlemin yorumlanmasına da uzandı. Alacakaranlığı Güneş’in ufkun yaklaşık 19° altına inmesiyle ilişkilendirdi; atmosferin sonlu bir yüksekliği bulunduğunu tahmin etti ve gök cisimlerinin ufka yakınken daha büyük görünmesi gibi görsel olayları inceledi.
Ayrıntı
İbnü’l-Heysem aynı zamanda Batlamyus astronomisinin fiziksel tutarlılığını eleştiren çalışmalar yazdı. Bu çizgi, matematiksel modelin yalnız hesap vermesinin değil, gözlenen dünyayla fiziksel olarak nasıl bağdaştığının da sorgulanmaya başladığını düşündürüyor. Kaynak metindeki “modern astronominin başarılarının kaynağı İbnü’l-Heysem’dir” gibi çok geniş bir genelleme yerine, optik ve astronomi arasındaki bu özgün ilişkiyi belirtmek daha anlamlı görünüyor.
973–1048 BÎRÛNÎ — ÖLÇÜM, ASTRONOMİ VE JEODEZİ
Bîrûnî, astronomi, matematik, jeodezi ve coğrafyayı ölçüm temelli bir çalışma içinde birleştiren en kapsamlı Ortaçağ bilginlerinden biridir. el-Kānûnü’l-Mesʿûdî astronomi, trigonometri, coğrafya ve jeodeziyi bir araya getiren büyük bir ansiklopedik çalışmadır.
Ayrıntı
Bîrûnî Dünya’nın büyüklüğü, şehirlerin enlem-boylamları, ekliptiğin eğikliği, takvimler ve gök hareketleri üzerine hassas hesaplar yaptı; Dünya’nın hareketi ihtimalini de matematiksel astronomi açısından tartıştı. “Kopernik’le başlayan çağdaş astronominin temellerini attı” gibi tek bir kişiye çok geniş bir tarihsel sonuç yüklemek yerine, ölçüm, karşılaştırma ve hesap hassasiyetini sistematik hale getiren önemli bir eşik olarak değerlendirmek daha temkinli görünüyor.
el-Kānûnü’l-Mesʿûdî ↗
1201–1274 NASÎRÜDDİN TÛSÎ — MERÂGA VE TÛSÎ ÇİFTİ
Nasîrüddin Tûsî, Hülâgû’nun desteğiyle 1259’dan itibaren Merâga Rasathânesinin kurulmasını yönetti. Rasathâne büyük aletleri, uzman kadrosu, gözlem programı ve kütüphanesiyle Ortaçağ’ın en gelişmiş bilim kurumlarından biri haline geldi.
Ayrıntı
Tûsî’nin en önemli kuramsal katkılarından biri, dairesel hareketlerin bileşimiyle doğrusal salınım üreten ve bugün “Tûsî çifti” olarak anılan geometrik düzendir. Bu araç Batlamyus modellerindeki bazı fiziksel/matematiksel sorunları aşmak için kullanıldı ve sonraki İslâm astronomisini etkiledi. Kopernik’te benzer geometrik yapıların görülmesi aktarım ihtimalini düşündürse de doğrudan iletim yolunun bütünüyle açıklığa kavuştuğu söylenemez. Merâga kütüphanesi için verilen “400.000 kitap” sayısı ise klasik rivayetlerde geçmekle birlikte kesin bir envanter olarak kabul edilmemelidir.
yak. 1320–1382 NICOLE ORESME — DÜNYA’NIN DÖNÜŞÜ VE NİCELİKLERİN GÖSTERİMİ
Nicole Oresme, 14. yüzyılda günlük gök hareketinin Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle de açıklanabileceğini ayrıntılı biçimde tartıştı. Sonunda geleneksel durağan Dünya görüşünü tercih etse de, gözlemsel olguların iki model arasında kesin bir ayrım yapmadığını göstermesi bakımından tartışması önemlidir.
Ayrıntı
Oresme ayrıca değişen hız, yoğunluk ve benzeri nicelikleri birbirine dik çizgiler ve düzlem şekilleriyle gösterdi. Bu gösterimler modern Kartezyen koordinat sistemi değildir; fakat nicelikler arasındaki değişimi geometrik bir şekil üzerinde temsil etmesi, daha sonraki grafiksel düşünme açısından dikkat çekici bir öncül gibi görünmektedir.
1231–1316 GUO SHOUJING — GÖZLEM AĞI VE SHOUSHI TAKVİMİ
Guo Shoujing, Kubilay Han döneminde astronomi, matematik ve hidrolik mühendisliğini bir arada yürüten başlıca isimlerden biriydi. Wang Xun ve Xu Heng ile birlikte ülke çapında gözlemler yaptı, yeni astronomi aletleri geliştirdi ve 1280’de tamamlanan Shoushi Takviminin hazırlanmasına katıldı.
Ayrıntı
Shoushi hesabında tropik yıl 365,2425 gün olarak alındı ve takvim 1281’de yürürlüğe girdi; temel sistemi Ming döneminde de sürdürülerek toplam yaklaşık 364 yıl kullanıldı. Kaynak metindeki “Gregoryen takviminin öncüsü”, “astrolojik pusula” veya takvimin doğrudan siyasî istikrar yarattığı gibi ifadeler gereğinden fazla yorum içeriyor gibi göründüğünden alınmadı. Guo’nun daha sağlam biçimde belgelenen mirası, hassas alet tasarımı, geniş ölçekli gözlem ağı, takvim hesabı ve hidrolik mühendisliktir.
Japonya Ulusal Astronomi Gözlemevi / Shoushi Calendar ↗
yak. 1380–1429 GIYÂSEDDİN CEMŞÎD EL-KÂŞÎ — MEKANİK HESAP ARAÇLARI
Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî, matematik ve astronomide yüksek hesap hassasiyetiyle tanınan, daha sonra Uluğ Bey’in Semerkant çevresine katılan bir bilgindi. Nuzhat al-ḥadāʾiq adlı eserinde kendi tasarladığı “Gökler Plakası” ve “Kavuşum Plakası” adlı iki astronomik hesap aracını tarif etti.
Ayrıntı
“Gökler Plakası” gezegenlerin gerçek konumlarını uzun sayısal işlemler yerine iki boyutlu mekanik/geometrik işlemlerle bulmaya yarayan bir equatorium; “Kavuşum Plakası” ise beklenen gezegen kavuşumlarının gün içindeki zamanını doğrusal enterpolasyonla hesaplayan bir aygıttı. Bu aletler, astronomik hesabın yalnız metin ve cetvellerde değil, fiziksel hesap düzeneklerinde de somutlaşabildiğini gösteriyor.
1394–1449 ULUĞ BEY — SEMERKANT RASATHÂNESİ VE ZÎC
Uluğ Bey, Semerkant’ı 15. yüzyılın başlıca matematik ve astronomi merkezlerinden biri haline getirdi. Kurduğu medrese ve rasathânede Kadızâde-i Rûmî, Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ve Ali Kuşçu gibi bilginler çalıştı.
Ayrıntı
Rasathânede yapılan uzun süreli gözlemler Zîc-i Uluğ Bey’de toplandı. Eserde trigonometrik ve astronomik tablolarla birlikte 1018 yıldızlık bir katalog yer alır; yıldızların büyük bölümünün koordinatları Semerkant’ta yeniden gözlenmiştir. 17. yüzyıldan itibaren John Greaves ve Thomas Hyde tarafından bazı bölümleri İngiltere’de basıldı; böylece Semerkant gözlemleri erken modern Avrupa astronomisinin karşılaştırma malzemelerinden biri haline geldi.
yak. 1403–1474 ALİ KUŞÇU — ASTRONOMİNİN DOĞA FELSEFESİNDEN BAĞIMSIZLAŞMASI
Ali Kuşçu, Semerkant Rasathânesi çevresinde yetişti, Zîc-i Uluğ Bey çalışmalarına katıldı ve daha sonra İstanbul’a gelerek astronomi ve matematik öğretiminin Osmanlı medreselerinde güçlenmesine katkıda bulundu. İstanbul’un enlem ve boylamını yeniden belirlediği ve Fatih Camii’nde bir güneş saati yaptığı bilinmektedir.
Ayrıntı
Ali Kuşçu’nun bilim tarihi açısından en ilginç katkılarından biri, astronominin temel öncüllerini Aristotelesçi doğa felsefesinden almak zorunda olmadığını savunmasıdır. Tûsî’nin Dünya’nın hareketsizliğine ilişkin gözlemsel kanıtların yetersiz olduğu görüşünü ileri taşıyarak, Dünya’nın dönmesi varsayımından astronomik olarak bir çelişki doğmadığını söyledi. Bu, onun heliosentrik bir sistem kurduğu veya Dünya’nın dönüşünü deneysel olarak kanıtladığı anlamına gelmez; fakat hareketli Dünya seçeneğini doğa felsefesinin yasağından çıkarıp astronomik tartışmaya açmış gibi görünmektedir.
F. Jamil Ragep, ʿAlī Qūshjī on the Earth’s Motion ↗

SANAT · MÜZIK

yak. 4.–14. yüzyıllar ORTAÇAĞ SANATI — DİN, İKTİDAR VE SİMGESEL ANLATIM
Ortaçağ sanatı tek ve değişmez bir üslup değil; Erken Hristiyan, Bizans, Romanesk ve Gotik gibi farklı gelenekleri kapsayan uzun bir dönemdir. Buna rağmen özellikle kilise, saray ve soylu çevrelerin sanat üretimindeki güçlü patronajı nedeniyle dinsel ve siyasal ikonografinin belirleyici olduğu söylenebilir gibi görünüyor.
Orta Çağ sanatı — Türkçe genel bilgi ↗
Ayrıntı
Eski metindeki “antik Yunan’ın ideal güzellik düşüncesi unutulmuştur” veya “mekân, anatomi, perspektif ve estetik değerler aranmamıştır” gibi ifadeler dönemin tamamı için fazla kesin görünüyor. Ortaçağ sanatında doğalcılıktan bilinçli uzaklaşma, hiyerarşik ölçek, altın zemin, cepheden gösterim ve simgesel mekân sık görülür; fakat klasik gelenek bütünüyle kaybolmamış, özellikle Bizans ve geç Gotik çevrelerde doğalcılık ve mekânsal derinlik yeniden güçlenmiştir. Ravenna’daki San Vitale mozaiklerinde Justinianus ve Theodora’nın dinsel düzen içinde imparatorluk otoritesiyle birlikte gösterilmesi; Ayasofya’nın güneybatı vestibül mozaiğinde Konstantin’in şehri, Justinianus’un ise Ayasofya’yı Meryem ve Çocuk İsa’ya sunması, dinsel ve siyasal anlamın aynı görsel düzen içinde birleşmesine iyi örneklerdir.
Ortaçağ–15. yüzyıl PERSPEKTİF — AMPİRİK DERİNLİKTEN MATEMATİKSEL DOĞRUSAL PERSPEKTİFE
Antikçağın uzamsal yanılsama tekniklerinin bütünüyle “kaybolduğu”nu söylemek yerine, Ortaçağ sanatçılarının derinlik için örtüşme, boyut küçültme, kısaltım ve farklı ampirik mekân düzenleri kullandığını; buna karşılık tek kaçış noktalı matematiksel doğrusal perspektifin 15. yüzyıl Floransa’sında sistemleştirildiğini söylemek daha doğru görünüyor.
Perspektif Tarihi — kaynak metindeki bağlantı ↗
Ayrıntı
Ortaçağ resminde önemli kişilerin daha büyük gösterildiği hiyerarşik ölçek ve fiziksel gerçeklikten çok dinsel anlamı önceleyen mekân düzenleri sık görülür. Bununla birlikte bu durum sanatçıların derinlik sorunuyla hiç ilgilenmediği anlamına gelmez. Geç Gotik ve Bizans sanatında hacim ve mekân yanılsamasında önemli ilerlemeler görülür. 15. yüzyılda Brunelleschi ile ilişkilendirilen deneyler ve Alberti’nin 1435 tarihli De pictura’sı, perspektifi ölçülebilir geometrik bir sisteme dönüştüren yeni bir eşik oluşturmuştur.
6.–14. yüzyıllar MÜZİK BİR BİLİM OLARAK — BOETHIUS’TAN ORESME’YE SÜREKLİLİK
Boethius’un De institutione musica adlı eseri, Antik Yunan’ın özellikle Pisagorcu müzik kuramını Latin Ortaçağına taşıyan başlıca kaynaklardan biri oldu. Müzik; aritmetik, geometri ve astronomiyle birlikte quadrivium içinde matematiksel bir bilim olarak okutuldu.
Boethius ve Müzik — Türkçe çalışma ↗
Ayrıntı
Peter Pesic’in yorumuna göre Boethius’un müzik kuramı 9. yüzyıldan itibaren yeniden dolaşıma girerek, Aristoteles’in doğa felsefesi metinleri Latince dünyada henüz yaygın değilken antik matematiksel-müzikal düşüncenin belirli bir süreklilik taşımasına imkân verdi. 14. yüzyılda Nicole Oresme, müziği yalnız bir icra sanatı olarak değil; aritmetik, geometri ve astronomi arasındaki sorunları düşünmek için kullanılan bir kavramsal araç olarak da ele aldı. Bu nedenle Oresme’de antik holistik ilişkinin izlerinin sürdüğü, ancak aynı zamanda bilimler arasındaki farkların ve sınırların daha açık biçimde tartışılmaya başlandığı söylenebilir gibi görünüyor.
Peter Pesic — The Dream of Oresme ↗
9.–13. yüzyıllar MÜZİK YAZISI VE BATI’DA ÇOK SESLİLİĞİN GELİŞİMİ
Batı Avrupa’da müzik yazısının ve çok sesli müziğin gelişimi Ortaçağ’ın önemli dönüşümlerinden biri gibi görünüyor. Neuma temelli notasyon sistemleri Karolenj döneminde belirginleşirken, çok sesli söyleyişin en eski kuramsal tanıklarından Musica enchiriadis yaklaşık 9. yüzyıl ortalarına tarihlenmektedir.
Orta Çağ müziği — Türkçe genel bilgi ↗
Ayrıntı
Bu nedenle “çok sesli müzik Ortaçağ’da icat edildi” demek fazla geniş olur; dünyanın farklı müzik kültürlerinde eşzamanlı seslendirme gelenekleri çok daha eski ve çeşitlidir. Daha dar ve güvenli ifade, Batı Avrupa’daki yazılı ve kuramsallaştırılmış polyphony geleneğinin Ortaçağ’da belirginleşip geliştiği yönündedir. 12. ve 13. yüzyıllarda Notre-Dame çevresinde Léonin ve Pérotin’le ilişkilendirilen organum geleneği iki, üç ve dört sesli daha karmaşık yapılar ve ritmik notasyon teknikleri geliştirdi.
Antikçağ–13. yüzyıl / güncel araştırmalar MİMARİ, AKUSTİK VE ÇOK SESLİLİK — BİR HİPOTEZ
Gert Sperling, Roma Pantheonu’nda yaptığı basit akustik deneylerden hareketle mimari yankı ve odaklanmanın art arda söylenen sesleri üst üste bindirerek akor benzeri bir etki yaratabildiğini öne sürmüş ve bunu Batı çok sesliliğinin mimariyle ilişkisine dair bir hipotez olarak yorumlamıştır. Ancak kendi metninde de bu düşüncenin deneysel olarak doğrulanması gerektiğini belirtir.
Gert Sperling — The Pantheon as a Resonance Element ↗
Ayrıntı
Sperling’in “Antik Yunan, Arap ve Uzak Doğu müziğinde polyphony yoktur” şeklindeki geniş genellemesini korumak doğru görünmüyor. Buna karşılık mimarinin müzik pratiğini etkileyebileceği düşüncesi güncel arkeoakustik araştırmalar açısından ciddiye alınabilir. Notre-Dame de Paris’in tarihsel akustiğini yeniden kuran çalışmalar, yapının inşa sürecindeki ve sonraki değişikliklerin yankılanma, açıklık, şarkıcıların birbirini duyabilmesi ve icra pratikleri üzerinde etkili olduğunu gösteriyor. Bu veriler mimarinin polyphony’yi “yarattığını” kanıtlamıyor; fakat müzikal biçim, icra ve mimari akustik arasında karşılıklı bir etkileşim bulunmuş olabileceğini düşündürüyor.
Kacie Morgan — Voice of the Cathedral ↗

FIZIK

12.–13. yüzyıllar ORTAÇAĞ FİZİĞİ — ARİSTOTELES, ÇEVİRİLER VE YENİDEN YORUMLAMA
Ortaçağ fiziğini yalnızca “Avrupa’da Aristoteles, İslam dünyasında deney” biçiminde iki ayrı çizgiye ayırmak fazla kesin görünüyor. 8.–10. yüzyıllarda Yunanca bilim metinlerinin Arapçaya çevrilmesiyle gelişen araştırma geleneği; 12. ve 13. yüzyıllarda Arapça ve Yunanca kaynakların Latinceye çevrilmesiyle Batı Avrupa’daki üniversite kültürünü de güçlü biçimde etkiledi.
Fizik tarihi — Türkçe genel bilgi ↗
Ayrıntı
Aristoteles’in doğa felsefesi Latin Batı’da başlangıçta tartışmasız kabul edilmedi. Paris’te 1210 ve 1215’te onun bazı doğa felsefesi ve metafizik metinlerinin derslerde okutulmasına sınırlamalar getirildi; buna rağmen 13. yüzyıl ortalarında Aristoteles külliyatı üniversite programının temel parçalarından biri hâline gelmişti. Thomas Aquinas, Aristoteles’i Hristiyan düşüncesiyle sistematik biçimde ilişkilendiren başlıca isimlerden biri oldu; fakat “Kilise Aristoteles fiziğini İncil’e aykırı olduğu için finanse etti” biçimindeki eski anlatının tarihsel dayanağı görünmüyor. Daha doğru olan, Aristotelesçi doğa felsefesinin kabul, eleştiri, yasaklama ve yeniden yorumlama süreçleri içinde yerleştiğini söylemek gibi görünüyor.
Thomas Aquinas — Türkçe genel bilgi ↗
yak. 800–870 EL-KİNDÎ — OPTİK, IŞINLAR VE GELGİT
Kindî, geometriyi optiğe uygulayarak görme, yansıma, kırılma, gölgeler ve yakıcı aynalar gibi konuları inceleyen erken İslam dönemi bilginlerinden biridir. Gelgit üzerine de bağımsız bir risale kaleme almış görünmektedir.
TDV İslâm Ansiklopedisi — Kindî ↗
Ayrıntı
Kindî’nin optiği daha sonra İbn el-Heysem’de görülecek doğru görme kuramına ulaşmış değildi; görmeyi gözden çıkan ışınlarla açıklayan Öklidçi bir çizgiyi sürdürüyordu. Buna rağmen ışık ve görmenin geometrik olarak çözümlenebileceği düşüncesini geliştirmesi önemli bir eşik gibi görünüyor. Gelgit açıklaması da bugünkü kuramdan farklıydı; sıcaklık değişimleri ve göksel etkiler üzerinden kurulmuştu. Bununla birlikte bu risalede yoğuşmayı gözlemlemek için tartmaya dayalı bir deney anlatması, doğa olaylarını yalnız otoriteye dayanarak değil gözlemle sınama eğilimini göstermesi bakımından ilginçtir.
965–1040 İBN EL-HEYSEM — OPTİK, DENEY VE GÖRSEL ALGI
İbn el-Heysem’in Kitâbü’l-Menâzır’ı, ışık ve görme araştırmalarında önemli bir dönüşüm oluşturmuş gibi görünüyor. Görmenin gözden çıkan ışınlarla değil, nesnelerden gelen ışığın göze ulaşmasıyla gerçekleştiğini savunmuş; optik problemleri geometri, gözlem ve düzenlenmiş deneylerle birlikte incelemiştir.
TDV İslâm Ansiklopedisi — İbnü’l-Heysem ↗
Ayrıntı
Eski metindeki “görüntünün gözde değil beyinde meydana geldiğini ispatladı” ve “ilk bilim insanıydı” ifadeleri bugünkü kavramları geriye taşımaya açık görünüyor. İbn el-Heysem görsel algının yalnız gözdeki optik süreçten ibaret olmadığını; görsel yargı ve algının içsel bilişsel yetilerle tamamlandığını düşünüyordu. Ayrıca otoriteyi sorgulama, duyusal veriden hareket etme, matematiksel kanıtlama ve tekrarlanabilir deneyleri birlikte kullanması nedeniyle deneysel-matematiksel optiğin en önemli öncülerinden biri sayılabilir. Fakat “dünyanın ilk bilim insanı” nitelemesi tarih yazımında kullanılan modern ve tartışmalı bir etikettir.
973–1048 BÎRÛNÎ — ÖLÇME, ÖZGÜL AĞIRLIK VE GÖZLEM
Bîrûnî’nin fizik çalışmalarında ölçmenin özel bir ağırlık kazandığı görülür. Kendi geliştirdiği hidrostatik düzeneklerle çeşitli metallerin ve minerallerin özgül ağırlıklarını dönemine göre dikkat çekici bir hassasiyetle belirledi.
TDV İslâm Ansiklopedisi — Bîrûnî ↗
Ayrıntı
Kaynak metindeki “pikometre” ifadesi modern bir araç adını çağrıştırdığı için kullanılmadı; Bîrûnî’nin özgül ağırlık ölçümleri hidrostatik düzenekler ve tartım yöntemleriyle açıklanabilir. Eczacılık ve mineralojide de yalnız kitap bilgisini aktarmakla yetinmediği, maddeleri ve bitkileri doğrudan incelemeye, adlarını karşılaştırmaya ve kendi gözlemlerini eklemeye önem verdiği görülüyor. Bu yaklaşımın, ölçüm ve gözleme dayalı bilgiye verdiği önemi göstermesi bakımından dikkate değer olduğu düşünülebilir.
6.–14. yüzyıllar ARİSTOTELES FİZİĞİNDEN İMPETUS KURAMINA
Aristoteles’in hareket kuramında doğal ve zorlanmış hareketler farklı nedenlerle açıklanıyordu. İskenderiyeli John Philoponus, 6. yüzyılda fırlatılan bir cismin hareketini ortamın sürdürdüğü düşüncesini eleştirerek cisme aktarılan bir hareket ettirici güç fikrini geliştirdi; Jean Buridan ise 14. yüzyılda bu yaklaşımı daha sistemli bir impetus kuramına dönüştürdü.
John Philoponus / Yahyâ en-Nahvî — Türkçe genel bilgi ↗ · Jean Buridan ↗
Ayrıntı
Bu gelişmeyi doğrudan modern eylemsizlik veya momentum yasalarıyla özdeşleştirmek doğru görünmüyor. Philoponus’un “cisme kazandırılan güç” düşüncesi hareket sürdükçe tükenen bir etkiydi; Buridan ise impetusun hız ve madde miktarıyla ilişkili olduğunu ve dış direnç bulunmasa sürebileceğini düşündü. Yine de her iki yaklaşım da Aristoteles’in hareket eden cisme sürekli dışsal bir hareket ettirici gerektiği fikrinden uzaklaşma bakımından önemli bir ara aşama oluşturmuş gibi görünüyor.
yak. 1168–1253 ROBERT GROSSETESTE — IŞIK, GEOMETRİ VE DOĞA ARAŞTIRMASI
Grosseteste, ışığı hem metafizik hem de fiziksel açıklamalarında merkezi bir kavram olarak kullandı ve doğa olaylarının geometrik ilişkilerle açıklanmasına özel önem verdi. Resolutio ve compositio terimleriyle ilişkilendirilen çözümleme ve yeniden kurma yaklaşımı, Ortaçağ’daki bilimsel yöntem tartışmalarının önemli halkalarından biri gibi görünüyor.
Bilim ve Teknoloji Tarihi — Türkçe kaynak ↗
Ayrıntı
Eski metindeki Grosseteste’nin Sühreverdî’den doğrudan etkilendiği iddiası için güvenilir bir bağlantı bulamadım; güncel araştırmalar özellikle Augustinus, İbn Sînâ, Avicebron, Aristoteles ve İbn Rüşd etkilerini öne çıkarıyor. Grosseteste’nin kontrollü deney fikrine yaklaşan örnekleri bulunmakla birlikte, bunu modern anlamda genel bir “deneysel yöntem” olarak kurduğunu söylemek de fazla kesin görünüyor. Buna karşılık doğa nedenlerinin “geometrinin gücüyle” açıklanabileceğine verdiği önem sağlam biçimde belgelenmiş durumda.
yak. 1219–1292 ROGER BACON — OPTİK, MATEMATİK VE DENEY
Roger Bacon, Grosseteste’nin açtığı matematiksel doğa araştırması çizgisini geliştirirken İbn el-Heysem’in Latinceye çevrilen Kitâbü’l-Menâzır’ından da yoğun biçimde yararlandı. Perspectiva adlı çalışmasında göz, görme, yansıma, kırılma ve optik yanılsamaları geometrik modellerle ele aldı.
Roger Bacon — Türkçe genel bilgi ↗
Ayrıntı
Bacon’un görme kuramını basitçe “ışınlar gözden çıkar” biçiminde özetlemek doğru görünmüyor. İbn el-Heysem’in intromission yaklaşımını, yani görsel bilginin nesneden göze ulaşmasını kabul etmiş; bunun yanında gözün algıdaki etkinliğini açıklamak için kendine özgü bir extramission unsuru da korumuştur. Matematik ve deneyin doğa araştırmasındaki önemini güçlü biçimde savunması, daha sonraki bilim tarihi açısından dikkat çekici bir ara aşama olarak düşünülebilir.
yak. 1230–1292 JOHN PECHAM — PERSPECTIVA COMMUNIS
Paris’te eğitim gören Fransisken John Pecham’ın Perspectiva communis adlı eseri, İbn el-Heysem’in optik geleneğini daha kısa ve öğretilebilir bir biçimde Latin dünyasına aktaran etkili ders kitaplarından biri oldu.
Paris Üniversitesi — Türkçe genel bilgi ↗ · Görsel ↗
Ayrıntı
Eski metindeki eserin İbn el-Heysem’in kitabının “uzun ve karmaşık bir kopyası” olduğu ifadesi tersine çevrilmeli gibi görünüyor: Perspectiva communis özellikle daha kısa, düzenli ve öğretime uygun bir sentez olarak etkili oldu. Pecham da 13. yüzyıl perspectivist geleneğinin diğer önemli isimleri gibi, görmenin temelinde ışığın nesneden göze ulaşmasını kabul eden İbn el-Heysemci intromission çizgisinde değerlendirilebilir.
yak. 1230–1300 WITELO — PERSPECTIVA VE GÖRME KURAMI
Witelo’nun on kitaplık Perspectiva’sı, İbn el-Heysem’in optiğini geniş ölçüde kullanan fakat yansıma, kırılma, aynalar ve görsel algı üzerine kendi düzenlemelerini de geliştiren önemli bir 13. yüzyıl eseridir.
Witelo — İngilizce genel bilgi ↗
Ayrıntı
Witelo’nun “ışınların gözden çıkmadığını savunan tek bilim insanı” olduğu söylenemez. İbn el-Heysem bunu ondan iki yüzyıldan fazla önce savunmuştu; 13. yüzyıl Latin optik geleneği de büyük ölçüde bu yaklaşım üzerine kuruldu. Witelo’nun önemi, bu birikimi geniş bir Perspectiva içinde sistemleştirmesi ve optik ile görsel algı arasındaki ilişkiyi ayrıntılı biçimde işlemesi gibi görünüyor. Eseri daha sonra Kepler’in Ad Vitellionem Paralipomena adlı çalışmasının da doğrudan tartışma zemini oldu.

BIYOLOJI

8.–13. yüzyıllar ORTAÇAĞ’DA CANLILAR, TIP VE DOĞA ARAŞTIRMALARI
8.–13. yüzyıllar arasında İslam dünyasında zooloji, botanik, anatomi, farmakoloji ve tıp alanlarında önemli çalışmalar yapılmış gibi görünüyor. Bu birikim yalnızca antik metinlerin korunmasına değil; kişisel gözlem, ölçüm, ilaç denemeleri ve kimi zaman önceki otoritelerin eleştirilmesine de dayanıyordu.
Biyoloji tarihi — Türkçe genel bilgi ↗
Ayrıntı
Bu dönemi “İslam’ın Altın Çağı” gibi tek bir açıklayıcı etiketle sınırlamak yerine, Bağdat, Basra, Endülüs, İran, Orta Asya ve Mısır gibi farklı merkezlerde oluşan uzun ve çok katmanlı bir araştırma geleneği olarak görmek daha uygun olabilir. Özellikle aşağıdaki örneklerde canlıların çevreyle ilişkisi, bitkilerin sınıflandırılması, ilaçların sınanması ve insan anatomisinin doğrudan gözlemle denetlenmesi gibi farklı yöntemlerin yan yana geliştiği görülüyor.
yak. 776–869 CÂHİZ — HAYVANLAR, ÇEVRE VE YAŞAM İLİŞKİLERİ
Basra’da yetişen Câhiz’in yedi ciltlik Kitâbü’l-Hayevân’ı, hayvanlara ilişkin yazılı kaynakları, sözlü anlatıları ve kendi gözlemlerini bir araya getirir. Eserde beslenme ilişkileri, canlıların çevre koşullarından etkilenmesi ve hayatta kalma mücadelesini andıran gözlemler bulunduğu söylenebilir.
TDV İslâm Ansiklopedisi — Kitâbü’l-Hayevân ↗
Ayrıntı
Câhiz’in bu gözlemleri daha sonra “Darwin’den önce evrim” şeklinde yorumlanmışsa da, bunları modern doğal seçilim kuramıyla özdeşleştirmek fazla ileri gider gibi görünüyor. Daha ihtiyatlı olarak, onun besin zinciri sayılabilecek ilişkileri, çevresel koşulların canlılar üzerindeki etkisini ve canlılar arasındaki rekabeti dikkatle gözlemlediği söylenebilir. Ayrıca kaynak metindeki Michael Scot bağlantısı düzeltilmelidir: Scot’un 13. yüzyıldaki De animalibus çevirisi Câhiz’in eseri değil, Aristoteles’in zooloji külliyatının Arapça ara çevirisinden yapılan Latince tercümesidir.
9. yüzyıl (ö. 895) DÎNEVERÎ — KİTÂBÜ’n-NEBÂT VE BOTANİK GÖZLEM
Ebû Hanîfe ed-Dîneverî’nin Kitâbü’n-Nebât’ı, Arap dünyasının bitkileri ve bitki terminolojisi üzerine hazırlanmış en önemli erken botanik eserlerinden biri gibi görünüyor. Çalışma yazılı kaynakları, bedevîlerden edinilen bilgileri ve yazarın kendi gözlemlerini bir araya getirir.
TDV İslâm Ansiklopedisi — Dîneverî ↗
Ayrıntı
Eski metindeki “637 türü tanımlar” ifadesi biraz yanıltıcı olabilir. Günümüze eksik ulaşan eserin sonraki kaynaklardan tamamlanan sözlük kısmı 637 kayıt halinde derlenmiştir; bunların yaklaşık 507’si bitki veya bitkisel maddeyle ilgilidir. Eldeki kısımlar; bitkilerin adları, kullanım alanları ve yetişme özellikleri yanında filizlenme, gelişme, çiçek ve meyve oluşumu gibi süreçlere ilişkin gözlemler de içerir. Bu nedenle Dîneverî’nin önemini yalnız sayı üzerinden değil, dilsel bilgiyi doğrudan bitki gözlemiyle birleştirmesinde görmek daha anlamlı olabilir.
973–1048 BÎRÛNÎ — SEÇİLİM BENZERİ GÖZLEMLER VE NÜFUS–KAYNAK İLİŞKİSİ
Bîrûnî’nin Hindistan üzerine eserinde insanın buğday ve ağaçları seçerek yetiştirmesine ilişkin örnekler ve nüfus artışı ile kaynakların sınırlılığı arasındaki ilişkiyi düşündüren pasajlar bulunuyor. Bunlar modern yapay seçilim ve nüfus baskısı kavramlarını hatırlatabilir.
TDV İslâm Ansiklopedisi — Bîrûnî ↗
Ayrıntı
Bununla birlikte Bîrûnî’ye doğrudan “doğal seçilim kuramı” atfetmek sağlam görünmüyor. Bilim tarihi literatüründe bu benzerlikler özellikle tartışılmış ve söz konusu pasajların ilginç öncüller olmakla birlikte bütünlüklü bir evrim teorisi oluşturmadığı vurgulanmıştır. Bu nedenle Bîrûnî’nin gözlemlerini Darwinci seçilimle özdeşleştirmek yerine, canlıların çoğalması, kaynak sınırları ve insan eliyle seçim gibi süreçler üzerine dikkat çekici erken düşünceler olarak değerlendirmek daha ihtiyatlı olabilir.
980–1037 İBN SÎNÂ — EL-KĀNÛN, KLİNİK GÖZLEM VE İLAÇLARIN SINANMASI
İbn Sînâ’nın el-Kānûn fi’t-tıb adlı eseri, önceki Yunan, Helenistik, İran ve İslam tıp birikimini sistemleştirirken kendi klinik gözlemlerini de ekleyen kapsamlı bir tıp ansiklopedisidir. İkinci kitapta ilaçların etkisini deney yoluyla tanımaya ilişkin sistematik kurallar ortaya koyar.
TDV İslâm Ansiklopedisi — el-Kānûn fi’t-tıb ↗
Ayrıntı
İbn Sînâ’nın ilaç denemeleri için yedi koşul belirlemiş olması, klinik farmakoloji ve klinik deney tarihinin erken aşamalarından biri olarak değerlendirilebilir. Ancak “randomize kontrollü çalışma”, “kanıta dayalı tıp”, “risk faktörü analizi” gibi günümüzde belirli yöntemsel anlamları olan terimleri doğrudan 11. yüzyıla taşımak anakronik olur. Daha uygun görünen ifade, onun ilaç etkisini sistemli gözlem ve deneyle sınamaya çalıştığı, hastalık belirtilerinden nedenlere ulaşmak için hipotetik-ampirik bir yaklaşım geliştirdiği ve Canon’un yüzyıllarca Avrupa tıp eğitiminde etkili olduğudur.
yak. 1091/1093–1162 İBN ZÜHR — HAYVAN DENEYLERİ, CERRAHİ VE UYUZ GÖZLEMİ
Endülüslü hekim İbn Zühr’ün cerrahi ve klinik çalışmalarında doğrudan deneyin önemli bir yeri olduğu görülüyor. Bir keçide trakeotomi uygulayarak işlemin canlı dokuda oluşturduğu sonuçları izlemiş; koyunlar üzerinde ölüm sonrası incelemeler de yapmıştır.
TDV İslâm Ansiklopedisi — İbn Zühr ↗
Ayrıntı
Bu çalışmalar, cerrahi girişimleri insanda uygulamadan önce hayvanlarda sınamanın erken örnekleri arasında sayılabilir; fakat “deneysel cerrahiyi başlattı” demek fazla kesin olur. İbn Zühr uyuz hastalığında görülen küçük canlıyı da tarif etmiş görünmektedir. Bununla birlikte uyuzun Sarcoptes scabiei adlı parazitten kaynaklandığının nedensel olarak ortaya konması çok daha sonra, 17. yüzyılda gerçekleşti. Bu nedenle onun katkısını parazitin erken klinik gözlemlerinden biri olarak ifade etmek daha doğru görünüyor.
1162–1231 ABDÜLLATÎF EL-BAĞDÂDÎ — DOĞRUDAN GÖZLEM VE GALEN’İN DÜZELTİLMESİ
1200–1202 yıllarındaki Mısır kıtlığı sırasında Abdüllatîf el-Bağdâdî çok sayıda insan iskeletini inceleme fırsatı buldu. Alt çene kemiğinin Galen’in aktardığı gibi iki parçadan değil tek kemikten oluştuğunu doğrudan gözlemle ortaya koydu; sakrumun yapısına ilişkin bazı Galenci kabulleri de düzeltti.
TDV İslâm Ansiklopedisi — Abdüllatîf el-Bağdâdî ↗
Ayrıntı
Bu örneğin bilim tarihi açısından asıl önemi, yalnız Galen’in yanıldığını göstermesi değil, Abdüllatîf’in metin otoritesi ile gözlem çatıştığında gözleme öncelik vermesidir. Kendi anlatımında iki binden fazla kafatasını tekrar tekrar incelediğini ve başka kişilere de bağımsız kontrol yaptırdığını söyler. Bu tutum, anatomi bilgisinin yalnız eski kitapların aktarımıyla değil doğrudan insan bedenine bakılarak denetlenebileceğini göstermesi bakımından özellikle dikkat çekici görünüyor.

MIMARLIK

M.S. 600 JUSTINIANUS
529’da Justinianus Atina’daki Akademi’nin faaliyetlerini sona erdirdi. Pagan felsefesinin öğretim alanının giderek daraldığı bu dönemde bazı bilginler, yanlarında Grek öğretisinin birikimini taşıyarak İran’a sığındılar. Justinianus İtalya ve Afrika’yı yeniden Roma yönetimine katmayı başardı; fetihlerinin ardından köprüler, tahkimatlar, su kemerleri, kiliseler, pazarlar ve yeni şehirler ortaya çıktı.
Justinianus döneminde Doğu Roma İmparatorluğu
Justinianus döneminde Doğu Roma İmparatorluğu

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 268
Ayrıntı
Araştırma notu: 529 tek başına Antik Yunan bilgisinin Doğu’ya taşınmasının başlangıcı değildi. Yunanca bilim ve felsefe daha önce de Süryani çevrelerinde dolaşıyor ve çevriliyordu. İran’a giden bilinen Yeni Platoncu grubun da “bilginlerin çoğu”ndan daha sınırlı olduğu görülüyor. Buna rağmen pagan felsefesinin meşru ve kurumsal öğretim alanının daralması, bilginin coğrafyasındaki uzun süreli değişimin önemli basamaklarından biri olarak düşünülebilir.
532–537 AYASOFYA
Eski bazilikanın yerine yapılan yeni kilise için Justinianus, bugün hâlâ büyük ölçüde ayakta olan cüretkâr ve yüce kubbeli yapıyı tasarlayan Trallesli Anthemios ile Miletli İsidoros’u çağırdı. Konstantinopolis’teki Ayasofya, açıldığı tarihten itibaren Hristiyan dünyasının en çok konuşulan yapılarından biri oldu. Mermer ve altınla kaplanmış ihtişamı ile kubbenin altında oluşan ışık etkisi yapının ününü daha da artırdı.
Bizans dönemindeki Ayasofya’nın kesiti
Bizans dönemindeki Ayasofya’nın kesiti

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 272–273 · Ayasofya
Ayrıntı
Araştırma notu: Bugünkü yapı aynı yerdeki önceki kilisenin basit bir yenilenmesi değildir. 532’de Nika Ayaklanması sırasında yanan yapının ardından 532–537 arasında yeniden inşa edildi. İlk merkezi kubbe 558’de çöktü ve daha yüksek bir profil ile yeniden kurularak yapı 562’de yeniden açıldı.
yak. 474–6. yy ortaları TRALLESLİ ANTHEMİOS
Trallesli (bugünkü Aydın) Anthemios mimarlığın yanı sıra matematik, geometri ve optikle ilgileniyordu. Çift merkezli çember, yani elips hesaplarıyla ve parabolik yansımalarla uğraştı. Güneşin hareketine rağmen küçük bir açıklıktan giren ışığı belirli bir noktaya yöneltme problemi üzerinde çalışmış olması, mimarlık ile geometri arasındaki ilişki açısından özellikle dikkat çekicidir.
Kaynak: Anthemios · MacTutor
Ayrıntı
Araştırma notu: Bu optik-geometrik çalışmanın Ayasofya’nın iç mekânında doğrudan uygulanmış olduğunu gösteren yeterince güçlü bir tarihsel kanıt bulunmuyor gibi görünüyor. Ayrıca 434–574 tarihleri yerine yaklaşık 474 ve 6. yüzyıl ortaları daha ihtiyatlı bir tarihleme olarak kullanıldı.
6.–8. yüzyıllar GÜNEY ASYA’DA HİNDU MİMARİSİ
Bu dönemde Güney Asya’daki Hindu mimarisi deneysel bir aşamaya girdi; kayaya oyulmuş tapınaklar ile yeni yapısal taş ve tuğla tapınaklar yan yana gelişti. Elephanta, daha eski kayaya oyma geleneklerinin Hindu kullanımındaki güçlü örneklerinden biri; Deogarh ise monolitik görünüşlü fakat taşlarla inşa edilmiş erken yapısal tapınak anlayışının önemli örneklerinden biridir.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 278–281 · Elephanta Mağaraları
Ayrıntı
Araştırma notu: Budizmin bazı bölgelerde gerilemesi ile Hindu mimarisinin gelişmesi aynı tarihsel ortamda gerçekleşmiş olsa da, bu ilişkiyi tek yönlü bir neden-sonuç zinciri olarak görmek fazla kesin olabilir. Budist, Hindu ve Jain kayaya oyma gelenekleri uzun süre yan yana ve karşılıklı etkileşim içinde gelişmiştir.
7. yüzyıldan günümüze JAPONYA — ISE JINGŪ
Japonya’da Şinto animizminin imparatorluk geleneğiyle birleşmesi, dikkate değer bir yapı geleneği için sahneyi hazırladı. Japon imparatorluk ailesinin vesayet kamisine adanan Ise Jingū, küresel mimarlık tarihinde çok özel bir örnek oluşturur. Ana kutsal yapılar yaklaşık her yirmi yılda bir, önceki biçim ve yapım bilgisini yeniden üretecek şekilde yeniden inşa edilir. 62. yeniden inşa 2013’te tamamlandı.
Ise Jingū
Ise Jingū

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 288–289
Ayrıntı
Araştırma notu: Bu gelenek yaklaşık 1300 yıldır sürmektedir; tarih içinde kesintiler de yaşanmıştır. Buradaki süreklilik aynı malzemenin korunmasından çok biçimin, zanaatin, ritüelin ve yapım bilgisinin kuşaktan kuşağa yeniden üretilmesinde görülüyor.
7.–9. yüzyıllar İSLAM’IN YÜKSELİŞİ
İslam’ın yükselişiyle birlikte Müslümanlar genişleyen coğrafyanın her yerinde kıble yönüne göre düzenlenen camiler inşa ettiler. Başlangıçta yazılı kültürü daha sınırlı olan Arap toplumları, fetihlerle çok sayıda medeniyetle temas etti ve bu uygarlıkların bilgi ve becerilerinden yararlanmaya başladı: Hintlilerden numaralandırma sistemleri ve sıfır, Perslerden yapı bilgisi, Bizanslılardan tonozlama, Ermenilerden taş ve duvar işçiliği, Çin’den ise astronomiye ilişkin bilgiler bu geniş etkileşim alanının parçalarıydı.
Yapay zekâ ile üretilmiş temsili Beytü’l-Hikme görseli — tarihsel rekonstrüksiyon değildir
Yapay zekâ ile üretilmiş temsili Beytü’l-Hikme görseli — tarihsel rekonstrüksiyon değildir

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 301–304 · Beytü’l-Hikme
Ayrıntı
Halife el-Me’mun döneminde Yunan, Bizans, Süryani, Pers ve Hint kaynaklarından çevrilen eserlerin yanı sıra Arapça bilimsel çalışmaların da biriktiği Bağdat, büyük bir çeviri ve araştırma merkezi haline geldi. Beytü’l-Hikme bu ortamın simgelerinden biridir. Kısa bir süre sonra Arapça yazan bilim insanları tıp ve kimyadan optik, matematik ve felsefeye kadar pek çok alanda özgün çalışmalar üretmeye başladılar.
Araştırma notu: Eski metindeki “M.S. 1004” tarihi el-Me’mun’un 813–833 arasındaki saltanatıyla uyuşmadığı için erken 9. yüzyıl bağlamına çekildi. Çin’den İslam dünyasına bilgi aktarımı da gerçek olmakla birlikte, erken Abbâsî dönemi için Hint ve Yunan/Süryani aktarımı kadar doğrudan belgelenmiş değildir; Çin etkisi sonraki Orta Asya ve İlhanlı dönemlerinde daha görünür hale gelir.
5.–12. yüzyıllar NALANDA
Hem seküler hem dinî çalışmalar için ünlü Budist eğitim merkezlerinden biri Hindistan’daki Nalanda idi. 5. yüzyıldan başlayarak yaklaşık 14 hektara ulaşan tuğla kampüste Budist öğretinin yanı sıra mantık, dilbilgisi, hukuk ve tıp da öğretildi; öğrenciler ve keşişler Güney ve Güneydoğu Asya’nın farklı bölgelerinden geliyordu.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 312–313 · Nalanda
Ayrıntı
Aynı bilgi ortamında bir kürenin hacmi, bir üçgenin alanı, kare ve küp kökleri, astronomide tutulmalar, Dünya’nın çevresi ve sıfır kavramı üzerinde önemli Hint çalışmaları gelişti. Aryabhata’nın küresel Dünya anlayışı Kopernik’ten yaklaşık bin yıl önceye aittir. Bugün, uzun bir aradan sonra Nalanda University yeniden eğitim öğretime devam ediyor: nalandauniv.edu.in
Araştırma notu: Eski metindeki “bu hesaplamalar Kopernik tarafından takip edildi” cümlesi doğrudan aktarım kanıtı varmış izlenimi verdiği için çıkarıldı. Burada güvenle söylenebilen şey, Hint matematik ve astronomisinin çok erken ve gelişmiş bir düzeye ulaşmış olmasıdır.
907–1215 CHOLALAR
Güney Hindistan’daki Chola döneminde Tamil ülkesi sanat, din, müzik ve edebiyatta yeni mükemmellik seviyelerine ulaştı. Tüm bu alanlarda Chola dönemi, Pallavalar döneminde daha erken bir çağda başlayan hareketlerin doruk noktalarından birini işaret etti. Görkemli tapınaklar ile taş ve bronz heykeller biçimindeki anıtsal sanat, Hindistan’da çok yüksek bir inceliğe ulaştı.
Thanjavur Brihadisvara Tapınağı
Thanjavur Brihadisvara Tapınağı

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 352–355
Ayrıntı
Araştırma notu: Eski metindeki “Güneybatı Hindistan” ifadesi coğrafi olarak düzeltildi; Chola çekirdek bölgesi ağırlıkla Tamil Nadu’da, Hindistan’ın güneydoğusunda yer alıyordu.
M.S. 1026 MODHERA GÜNEŞ TAPINAĞI
Charles Correa ile Hindistan’da “mandala + void” okuması, planın yalnızca bir biçim değil aynı zamanda zihinsel bir yön-ritim altyapı şeması olabileceğini düşündürüyor. Hindistan’daki Modhera Güneş Tapınağı yaklaşık 23,6° enlemde, Yengeç Dönencesi yakınında inşa edilmiştir. Matematikte sıfır sayısı, felsefede śūnya (boşluk) kavramı ve kozmik ölçek birlikte düşünüldüğünde, bu tapınak kompleksi kozmos ile insan arasında bir eşik gibi okunabilir.
Modhera Güneş Tapınağı planı
Modhera Güneş Tapınağı planı

Kaynak: Modhera Güneş Tapınağı · A.Ç.G. Kent III, s.14 · Charles Correa, A Place in the Shade
Ayrıntı
Merkezî garbhagriha, yükselen güneşin ilk ışınlarının ekinoks dönemlerinde kutsal mekâna ulaşacağı biçimde yönlenmiştir. Tapınağa yaklaşma ve merkeze doğru ilerleme, bedensel hareketi zamansal ve zihinsel bir olgunlaşma yolculuğu gibi de düşündürebilir. Correa, Hindu tapınağını “kozmosun bir modeli” olarak okur; mandala, bindu, śūnya/boşluk ve öndeki kunda arasındaki ilişkiyi özellikle vurgular.
Araştırma notu: “Yaz gündönümünde öğle vakti tapınağın tam üzerinde Güneş bulunur ve hiç gölge oluşmaz” iddiasını kesin bir tasarım verisi olarak kullanmak için yeterli doğrudan kanıt görünmüyor. Ekinoks yönlenmesi daha güçlü biçimde desteklenmektedir.
yak. 600–900 ORTA AMERİKA — MAYA KENTLERİ
Orta Amerika’da Tikal, Palenque ve Copán gibi Maya merkezlerinde astronomik yönlenmeler, tapınaklar, saraylar, top sahaları, plazalar, mezarlar, oyma dikilitaşlar ve sunaklar aynı kentsel bütün içinde bir araya geliyordu. Maya dinlerinin pratiği, Palenque gibi tapınak odaklı ve tapınaklardan yönetilen şehirlerin oluşmasına katkıda bulundu. Copán ise yüzyıllar boyunca eklenerek büyüyen büyük bir dinsel, siyasal ve törensel kompleks haline geldi.
Palenque tapınak mimarisi
Palenque tapınak mimarisi

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 264; 328–330 · Copán
Ayrıntı
Araştırma notu: 365 basamak sayısı bütün Maya kentlerine ait ortak bir özellik değildir; bu sayı özellikle Chichén Itzá’daki El Castillo ile ilişkilidir. Maya mimarisinde astronomik yönlenmeler yaygındır, ancak her yapı tek bir astronomik şemaya indirgenmemelidir.
M.S. 1000 M.S. 1000
M.S. 800 ile 1200 arasındaki değişim çok büyüktü. Ekonomik zenginlik ve ticaret ağları doğuda Japonya’dan batıda İspanya’ya, kuzeyde İsveç’ten güneyde Gana ve Etiyopya’ya kadar uzanıyordu. Çin, Hindistan ve Konstantinopolis gibi eski zenginlik dünyaları Japon, Khmer ve İslam halifeliklerinin yeni zenginlik dünyalarıyla bağlantılı hale gelmişti. Gana, Orta Avrupa ve Viking dünyası gibi yeni merkezler de bu geniş ağa katılıyordu.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 331
Ayrıntı
Bu geniş şehircilik ve ticaret alanı, kent ve köy kültürlerini, varlıklı ve yoksul kesimleri birbirinden ayıran yeni mekânsal farklar da üretti. Mekân-kimlik bağlamında ele alındığında, sosyal sınıf ve statünün tarihsel süreçte cinsiyet ve yaş gibi toplumsal tariflerle birlikte mekânda görünür hale gelmesi ayrıca izlenebilir bir konu gibi görünüyor.
İlgili çalışma: Akıntıya Rağmen Mimarlık — Mekân ve Kimlik
11.–13. yüzyıllar SELÇUKLULAR
Selçuklular Hindu Kuş’tan Doğu Anadolu’ya ve Orta Asya’dan Basra Körfezi’ne uzanan geniş bir coğrafyayı birbirine bağlayarak Hint dünyasının ekonomisini İslam dünyasının ekonomisiyle ilişkilendirdiler. Bozkır boyunca kuzey yollarına güvenlik sağladılar. İsfahan bu genişleyen dünyanın önemli coğrafi ve ekonomik merkezlerinden biri haline geldi. Mukarnas adı verilen karmaşık geometrik yüzeyler, tuğla, sütun, tonoz ve duvar düzenleriyle yeni cami ve medrese biçimleri gelişti; 11. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar yüzlerce kervansaray inşa edildi ve eskileri yenilendi.
Büyük Selçuklu İmparatorluğu
Büyük Selçuklu İmparatorluğu

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 379–383
Ayrıntı
Bu arada Konstantinopolis, yaklaşık yarım milyonluk nüfusuyla Avrupa’nın en büyük kentlerinden biriydi. Doğu ve Batı kiliseleri arasındaki ayrışmanın geleneksel dönüm noktası 1054’tür. Zamanın önemli mimarlık komisyonlarından Christ Pantokrator Manastırı — bugün Zeyrek Camii — manastır, ibadet ve sosyal yardım işlevlerini bir araya getiriyordu. Daha güneyde Fatımîler El-Ezher Camii’ni inşa ettiler ve yapı zamanla uzun ömürlü bir eğitim geleneğinin merkezlerinden biri oldu. Avrupa’da ise Ottonian ve Norman çevrelerinde Bizans ve İslam dünyasıyla karşılaşan zanaatkâr ve biçimlerin Romanesk ve daha sonra Gotik mimarlığın oluşumuna katkıda bulunduğu görülüyor.
Araştırma notu: Eski metindeki “1504” tarihi 1054 olarak düzeltildi. Selçuklu ticaret alanını “sömürgecilik çağına kadar Afrika ve Avrasya’nın tek birincil ekonomik bölgesi” olarak tanımlamak ise gereğinden fazla geniş bir genelleme gibi göründüğünden, ana ticaret ve dolaşım ilişkisi korunarak bu kesin ifade kullanılmadı.
M.S. 1200 M.S. 1200
13. yüzyılda Japonya, Çin ve Hindistan’dan gelen büyük deniz gemileriyle ticaret büyüdü. İpek, porselen, demir, inci ve mücevherler uluslararası lüks pazarlarını besledi. Çin’de kâğıt para kullanılıyor, büyük villa bahçelerinde yapay göller kuruluyor, demir üretiminde odun kömürü kullanılıyordu. Daha fazla pirinç üretmek için ormanların açılması ise kimi bölgelerde yıkıcı çevresel sonuçlar doğuruyordu. Tapınak mimarisinde insan ve doğa ölçeğinden ilahi ölçeğe doğru güçlü değişimler görülüyordu.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 389
12.–13. yüzyıllar KUZEY HİNDİSTAN’DA ERKEN İSLAM MİMARİSİ
Kuzey Hindistan İslam dünyasıyla bütünleşirken yerel tapınak yapım gelenekleri ile yeni cami programları doğrudan karşılaştı. Erken örneklerde Hindu ve Jain tapınaklarından alınan sütunların ve yapı parçalarının camilerde yeniden kullanıldığı görülür. Bu karşılaşma, fetih kadar malzeme, zanaat ve mimari dilin dolaşımını da görünür hale getirir.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 404–407
Ayrıntı
Araştırma notu: Eski metinde bu uygulama Gaznelilere bağlanmıştı. En açık belgelenmiş örnek Delhi’deki Kuvvetü’l-İslâm Camii ve Qutb kompleksidir; bu nedenle aktör adı genelleştirilmeden erken Kuzey Hindistan İslam mimarisi olarak verildi.
12.–14. yüzyıllar AFRİKA VE AKDENİZ — ALTIN, LALİBELA VE EL-HAMRA
Nijer havzasındaki altın üretimi ve Sahra ötesi ticaretin büyümesi Batı Afrika’yı daha geniş ekonomik ağlara bağladı. Etiyopya’da Lalibela’daki kayaya oyulmuş kiliseler anıtsal mimarinin olağanüstü örneklerini oluşturdu. İber Yarımadası’nda ise Müslüman hükümdarların inşa ettirdiği El-Hamra sarayları, avlu, su, bahçe, bezeme ve şiiri aynı mimari ortamda buluşturdu.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 411–416; 429–431
Ayrıntı
Araştırma notu: Florinin ilk kez 1252’de Floransa’da basılması, Batı Afrika altınının Akdeniz ve Avrupa para ekonomileriyle ilişkisini göstermesi bakımından önemlidir; ancak bu ilişkiyi tek bir “Nijer’de altın bulundu ve Afrika küresel ticarete katıldı” olayına indirgemek yerine uzun süreli Sahra ötesi ticaret ağı içinde düşünmek daha doğru görünüyor.
13. yüzyıl VILLARD DE HONNECOURT
Ortaçağ Avrupa’sında mimarlık bilgisinin yazılı hale gelişi oldukça sınırlıydı. Villard de Honnecourt’nun not defteri bu yüzden özel bir yere sahiptir. Onun da modern anlamda sistematik bir mimarlık kitabından çok kişisel bir portfolyo ve çalışma defteri olarak nitelenmesi mümkün görünüyor.
Villard de Honnecourt’nun çizim defterinden
Villard de Honnecourt’nun çizim defterinden

Kaynak: Uğur Tanyeli — Mimarlık Düşünmek İçin Verimli Arızalar · Villard facsimile
Ayrıntı
Araştırma notu: “Bunun dışında Avrupa’da bir mimar tarafından yazılmış hiçbir kitap yoktu” ifadesini mutlak bir hüküm olarak kullanmak güçtür; Vitruvius nüshaları ve başka teknik metinler dolaşımdaydı. Villard’ın defteri yine de uygulamacı yapı bilgisinin çizim ve notlarla birlikte günümüze ulaşmış son derece ender belgelerinden biridir.
1100–1125 / 1103 SONG İMPARATORU HUIZONG — YINGZAO FASHI
Song İmparatoru Huizong (1100–1125) sanatın coşkulu bir koruyucusuydu. 1123’te yayımlanan Xuanhe Huapu adlı resim kataloğu altı binden fazla eser listeliyordu. Antik tarih ve kültüre artan ilginin görüldüğü bu saltanatta sanat akademileri gelişti ve antika koleksiyonculuğu yaygınlaştı. Huizong döneminde Li Jie tarafından hazırlanan ayrıntılı mimarlık ve inşaat kılavuzu Yingzao Fashi 1103’te yayımlandı.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 400–401
Ayrıntı
El kitabı estetik veya felsefi bir belge olmaktan çok, imparatorluk yöneticilerinin inşaat endüstrisini düzenlemesine, maliyetleri öngörmesine, ölçüleri ve işçilik standartlarını belirlemesine yardımcı olmayı amaçlıyordu. Yapı loncalarının sözlü bilgisi yazılı ve ölçülebilir bir sisteme dönüştürülürken, mimaride yüksek ahşap talebi nedeniyle ortaya çıkan ormansızlaşma ve kereste kıtlığı tehlikesi de dikkate alınıyordu.
M.S. 1280 MOĞOLLAR — LIU BINGZHONG VE KHANBALIQ
13. yüzyılda Moğol İmparatorluğu Orta Asya’dan Çin’e ve daha batıya uzanan olağanüstü geniş bir coğrafyayı aynı siyasal ağ içinde topladı. Kubilay Han döneminde Çinli bilgin ve yönetici Liu Bingzhong, Yuan başkenti Dadu/Khanbaliq’in planlanmasında belirleyici rol oynadı. Yeni saray şehri Çin’in eski başkent planlama gelenekleri, Zhou Ayinleri / Kaogongji ilkeleri, su yönetimi ve mevcut coğrafya ile birlikte şekillendi.
Khanbaliq / Dadu planı
Khanbaliq / Dadu planı

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 402–403
Ayrıntı
Kubilay’ın saray bahçesinde yurtlarda yaşamayı sürdürmesi, göçebe gelenek ile yerleşik Çin başkent kültürünün aynı mekânda karşılaşmasının çarpıcı bir örneği gibi görünüyor. Liu Bingzhong’un öğrencisi Guo Shoujing’in astronomi, matematik ve su mühendisliğindeki çalışmaları da başkent planlamasında disiplinler arası bilgi ilişkisini görünür kılıyor. Kaogongji geleneğinin ideal başkent şeması, zaman ve mekânın bir düzen ve ölçü içinde birlikte ele alınabildiğini düşündürüyor.
İlgili çalışma: A.Ç.G. Kent III
Araştırma notu: “1280’de Moğollar Selçukluları yenerek tarihin en büyük imparatorluğunu kurdular” cümlesi kronolojik olarak doğru değildi. Moğol İmparatorluğu 1206’dan itibaren genişledi; Kubilay 1271’de Yuan hanedanını ilan etti ve Dadu’nun planlanması esas olarak 1260’lar–1270’lerde gerçekleşti. “Moğollar mimarlık bilmiyordu” yerine, göçebe/yurt temelli yapı geleneğinin Çin’in yerleşik anıtsal kent geleneğinden farklı olduğu söylenebilir.
13.–14. yüzyıllar MEMLÜKLER
Memlükler 13. ve 14. yüzyıllarda Kahire’de Sultan Sarayı’na yakın bir cadde boyunca en az beş büyük medrese inşa ettiler. Omuz omuza duran yapılar çağın en önemli sokak ortamlarından birini oluşturdu. Medreselerin kıbleye yönelmesi gerektiğinden, bu yapı dizisinde cepheler sokağa yaklaşık 10 derecelik açıyla bağlanıyordu. Mimarlar karmaşık programları dar kentsel parsellerin içine yerleştirmede büyük bir uyum gösterdiler.
Memlük Kahiresi’nde sokak ve kıble ilişkisi
Memlük Kahiresi’nde sokak ve kıble ilişkisi

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 412–413
Ayrıntı
Türbelerle birlikte bazı kompleksler hastane ve tıp eğitimi gibi işlevleri de içeriyordu. Bu durum, dinsel yönlenme ile mevcut kent dokusunun çatışmak yerine mimari bir çözüm içinde uzlaştırılabildiğini gösteriyor.
11.–14. yüzyıllar AVRUPA — YENİ KENT YÖNETİMLERİ, SİSTERSİYENLER VE GOTİK
İtalya’da aristokratlar ile şehirli tüccarların karışımından oluşan yeni kent toplumları ve komünal yönetimler gelişti. Pisa, Bologna ve Floransa gibi kentlerde belediye yapısı ile insanların bir araya gelebildiği kamusal meydan arasındaki ilişki, yeni bir kent bilincinin mimari karşılığını oluşturdu. Üst katta büyük toplantı salonları, meydana bakan pencereler ve duyurular için balkonlar; zemin katta ise zanaatkâr ve tüccarların çalışabildiği açık ya da sundurmalı alanlar görülüyordu.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 417–426
Ayrıntı
Sistersiyenler kasıtlı olarak yalın bir mimari geliştirdiler; havadar Gotik yükselişleri, vitrayları ve heykel ayrıntılarını reddederek basit tonozlar, temiz yüzeyler ve ölçülü ışıkla çalışan manastırlar inşa ettiler. Fontenay Manastırı, bu sadeliğin en güçlü örneklerinden biridir. Manastırlar aynı zamanda çiftçilik, hayvan yetiştiriciliği, üzümcülük ve metal üretimiyle çalışan ekonomik komplekslerdi. Fransisken ve Dominiken dilenci tarikatları ise kent içinde veya kent kapılarında giderek daha görünür hale geldiler. Fransiskenler yapı ve altyapı işlerinde, Dominikenler ise öğretim, hukuk, tıp ve skolastik düşünce çevrelerinde öne çıktılar. Fakirlik yemini nedeniyle ilk kiliseleri çoğu zaman basit yapılardı; daha sonra geniş vaaz mekânlarına dönüşen yeni kent kiliseleri ortaya çıktı. Romanesk’ten erken Gotik’e geçişte nef yüksekliğinin sistematikleşmesi, nervürlü tonoz, ince kolon demetleri ve yapısal kuvvetlerin düşey ve çapraz doğrultularda okunabilir hale gelmesi belirginleşti. 1300’e gelindiğinde mimarlar, yapının kendi strüktüründen türeyen dekoratif imkânları daha ileri götürerek daha gösterişli Gotik diller geliştirmeye başladılar.
Araştırma notu: “Romalılardan beri ilk kez kamusal alanla birlikte tasarım yapıldı”, “tarihte ilk kez mimarlık karşıtı mimarlık ortaya çıktı” veya “Hristiyanlık ilk kez kadınlara açıldı” gibi cümleler tarihsel olgudan çok güçlü yorumlar olarak görülmelidir. Bu nedenle ana anlatı korunurken mutlaklıkları azaltıldı. Doğu ile artan temasın Gotik biçimlerin gelişimindeki rolü de tek bir nedensellik olarak değil, araştırılmaya değer çapraz etkileşimlerden biri olarak bırakıldı.
9.–12. yüzyıllar MEZOAMERİKA — EL CASTILLO
Kutsal bir tapınak olan Chichén Itzá’daki El Castillo aynı zamanda güneş takvimiyle ilişkilendirilen bir mimari düzen kurar. Basamak sayısı 365 günlük güneş yılıyla ilişkilendirilir; yapı ana yönlere çok yakın biçimde hizalanmıştır. Ekinoks dönemlerinde merdiven korkuluğunda oluşan ışık ve gölge dizisi, Kukulkán’ın inişini çağrıştıran yılan biçimli bir yanılsama yaratır.
El Castillo / Kukulkán Tapınağı
El Castillo / Kukulkán Tapınağı
Ekinoks dönemindeki ışık-gölge etkisi
Ekinoks dönemindeki ışık-gölge etkisi

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 432–434
Ayrıntı
Tapınağın çevresinde insanların el çırptığında quetzal kuşunun cıvıltısını andıran kısa bir yankı duyulduğu öne sürülmüş ve bu akustik etki ölçülmüştür. Top sahaları ve El Caracol gözlemevi de aynı kutsal-kentsel bütünün önemli parçalarıdır.
Araştırma notu: Basamak sayımı için iki farklı anlatım bulunuyor. A Global History of Architecture üç tarafta 91, kuzeyde 92 basamak sayar; UNESCO/INAH’ın güncel açıklamalarında ise dört merdivende 91’er basamak ve üst platformla birlikte toplam 365 sayısı verilir. Akustik etkinin fiziksel varlığı ölçülmüş olsa da bunun bilinçli bir Maya tasarım amacı olduğu kesinleşmiş değildir.
M.S. 1400 M.S. 1400
M.S. 1400 çevresi, Rus bozkırlarından Avrupa’ya uzanan büyük göçmen fetihlerinin aşağı yukarı sonuna işaret ediyordu. Galyalılar, Hunlar, Türkler, Moğollar ve bozkırlardan gelen başka toplulukların hareketleri, kısa ve uzun mesafeli kara ticaret yollarını özellikle İpek Yolu boyunca tekrar tekrar değiştirdi, temizledi ve birbirine bağladı. Kısa bir zaman dilimi içinde yenilenen uygarlıklar ve estetik değişiklikler görünür hale geliyordu.
Kaynak: A Global History of Architecture, s. 435–438
Ayrıntı
Öte yandan, Kolomb’un Amerika ile beklenmedik karşılaşmasıyla simgeleşen Avrupa okyanus seferleri ve daha sonraki göçmen/fetih hareketlerinin de aynı yüzyılın sonunda başlaması tarihin dikkat çekici ironilerinden biri gibi görünüyor.
14.–15. yüzyıllar VENEDİK CUMHURİYETİ
Kara Veba’nın İtalya’daki kırsal ve kentsel nüfus üzerindeki ağır etkilerinden sonra Venedik, İpek Yolu’na bağlanan deniz ticaretinin başlıca Avrupa limanlarından ve en zengin şehir devletlerinden biri haline geldi. 1423’e gelindiğinde devlet bütçesinin Fransa ve İngiltere’nin bütçeleriyle karşılaştırılabilecek ölçüde büyük olduğu aktarılır. Bir talasokrasi olan kent, lagünün özel yapı koşullarına cevap veren özgün bir mimari geliştirdi.
Ca’ d’Oro, Venedik
Ca’ d’Oro, Venedik

Kaynak: A Global History of Architecture, s. 457 · Ca’ d’Oro
Ayrıntı
Lagünün kum ve çamurunun derinliklerine çakılmış ahşap kazıklar üzerine kurulan Ca’ d’Oro gibi saraylar, sahiplerinin — Venedik’in önde gelen kumaş ve baharat tüccarlarının — statüsünü gösteriyordu. Cephelerde farklı mimari unsurlar, adeta yerinde dokunmuş bir perde gibi bir araya geliyordu.
Araştırma notu: “Kara Veba 1350–1425 arasında tek bir salgın olarak nüfusun %35–65’ini yok etti” biçimindeki okuma fazla doğrusal olur. 1348’deki büyük dalgayı 14. ve 15. yüzyıllarda tekrarlayan salgınlar izledi; ölüm oranları yer ve zamana göre büyük ölçüde değişiyordu.